Pomin nawigacje

Zespół kościelny w Podhorcach


Parafia pod wezwaniem Matki Bożej Częstochowskiej w Podhorcach, w dekanacie Tomaszów Północ, nie należy do najstarszych w Diecezji Zamojsko-Lubaczowskiej. Jednakże pierwsze wzmianki o przynależności tej miejscowości do łacińskiej parafii w Gródku pochodzą z 1409 r. Wówczas to niejaki Mikołaj z Podhorzec wraz z Wołoczką z Gródka, Wojciechem ze Szlatyna, Stefanem z Wierzchrzeczycy oraz Stanisławem i Andrzejem z Typina uposażyli kościół w Gródku.

Samodzielna parafia w Podhorcach powstała na mocy dekretu biskupa lubelskiego Mariana Fulmana z 13 października 1919 r., z podziału parafii Gródek. Tworzyła się jednak znacznie wcześniej, bowiem już w październiku 1917 r. dla potrzeb katolików rekoncyliowano istniejącą tu świątynię prawosławną. Katolicy korzystali z niej przez trzy lata, aż do chwili, gdy uległa ona całkowitemu spaleniu 9 października 1920 r. Już 26 grudnia tegoż roku podhoreccy parafianie, na wiejskim zebraniu postanowili, że wybudują nowy, murowany kościół. Założenie i poświęcenie kamienia węgielnego pod nową świątynię miało miejsce 28 sierpnia 1921 r., w XV niedzielę po Zesłaniu Ducha Świętego.

Budowę kościoła prowadził ówczesny proboszcz parafii ks. Feliks Woźniak. Równocześnie z budową świątyni prowadzono budowę plebanii i budynków gospodarczych. Dla jej potrzeb, na tzw. wygonie uruchomiono własną cegielnię, a wodę prowadzono z pobliskiej Huczwy przez drogę, na dość dużej wysokości.

Niewyjaśnione zostało ostatecznie autorstwo projektów powstających budowli. Dotychczas za autora projektów uważano inżyniera Kazimierza Prokulskiego z Radomia. W świetle najnowszych badań pojawia się nazwisko inżyniera architekta Andrzeja Gruchalskiego, którego projekt w 1924 r. zatwierdziło Ministerstwo Robót Publicznych.

W 1926 r. kościół był już pokryty dachem. Poświęcenia dokonał biskup Adolf Bożeniec Jełowicki. Przez kilka lat budowla nie była malowana, a nawet bielona.

Podczas działań wojennych 1939 r. uległ zniszczeniu dach na kościele oraz ściany zakrystii. Dnia 19 stycznia 1943 r. zmarł budowniczy kościoła ks. Feliks Woźniak. Parafię objął ks. Ignacy Roczon. W tym samym roku świątynię zamieniono na magazyn zbożowy. Wysiedlony z plebanii ks. Roczon zamieszkał we wsi. Po powrocie w 1944 r., przy pomocy parafian, podjął remont kościoła, który został pokryty dachówką pochodzącą z dachu plebanii.

W sierpniu 1948 r. do parafii przybył ks. Jan Orzeł. Podczas jego pracy w Podhorcach wytynkowano kościół na zewnątrz, pomalowano wewnątrz. Sprowadzono wówczas nowe dzwony i organy. Wprawdzie kronika parafialna nie wspomina nic więcej o tym fakcie, ani o innym wyposażeniu kościoła, jednak według miejscowych informacji zarówno organy jak i inne sprzęty kościelne sprowadzono wówczas z zachodu Polski. W międzyczasie pobudowano także stajnię.

Po siedmiu latach, w sierpniu 1955 r. przybył do Podhorzec ks. Stanisław Roszkowski. Podczas jego pracy, na cmentarzu kościelnym wybudowana została, przez Tadeusza Nowakowskiego z pobliskiego Tomaszowa, murowana, piętrowa dzwonnica (1964-1965). Dnia 17 czerwca 1965 r. biskup Henryk Strąkowski konsekrował trzy dzwony, które zawieszono na piętrze dzwonnicy, a 10 października tegoż roku ks. Kazimierz Kustroń, wicedziekan tomaszowski poświęcił dzwonnicę. Na jej parterze urządzono kaplicę odpustową, ofiarowaną Matce bożej Różańcowej.

Dnia 22 maja 1966 r. do pracy w parafii przybył ks. Eugeniusz Tatarczak, kapelan tomaszowskiego szpitala, który 13 lutego 1968 r. przejął parafię jako proboszcz i kieruje nią do dnia dzisiejszego. Przez te wszystkie lata w parafii przeprowadzono szereg prac budowlanych: wyremontowano wieże i fronton kościoła (1969 r.), zmieniono pokrycie dachu kościelnego z dachówki na blachę (1970 r.), złożono instalację nagłośnieniową (1971 r.), wykonano elektryczne ogrzewanie kościoła (1972 r.), wymieniono blachę na wieżach kościoła i odnowiono jego fronton (1973 r.). w kościele ułożono nową podłogę z dwubarwnych płytek lastrykowych (1975 r.). Pracę te wykonali rzemieślnicy z Nowosiółek. Na frontonie kościoła namalowany został obraz Matki Bożej Częstochowskiej - patronki parafii (1977 r.). Od 7 czerwca do 8 sierpnia 1981 r. odnawiano dzwonnicę i wnętrze kościoła, pod kierunkiem Józefa Skuzy z Bełżyc. Wykonano wówczas malowanie kościoła z odświeżaniem polichromii i dwóch bocznych ołtarzy oraz wymieniono okna. W 1982 r. przeprowadzono konserwację blachy na kościele, a w roku następnym remont instalacji elektrycznej oraz wybudowano ogrodzenie cmentarza kościelnego. Na cmentarzu grzebalnym została wybudowana kaplica (1985 r.). Ponowną konserwację pokrycia dachu na kościele, plebanii i kaplicy cmentarnej przeprowadzono w 1993 r. W ostatnich latach remontowano elewację plebanii oraz wykonano podłogę w prezbiterium. Jesienią 1999 roku trwały prace przy remoncie ogrodzenia cmentarza kościelnego.

Zespół kościelny w Podhorcach zlokalizowany jest na zboczu niewielkiego wzniesienia opadającego na południe, w kierunku rzeki Huczwy. Tworzą go: kościół ustawiony centralnie na cmentarzu kościelnym, dzwonnica (w południowo-zachodnim narożniku cmentarza) oraz leżąca nieopodal plebania w typie podmiejskiej willi z mansardowym poddaszem i centralną wnęką. Usytuowana na osi północ-południe świątynia jest budowla trójnawową, pseudobazylikową, założoną na planie prostokąta, z transeptem o nieznacznie wystających ramionach i trójbocznie zamkniętym prezbiterium z zakrystiami po bokach. Od frontu w korpus nawy wtopione są dwie wieże. Pomiędzy wieżami znajduje się kruchta, nad nią chór muzyczny. Główne wejście poprzez portyk. Bryła kościoła jest monumentalna, rozczłonowana. Nawy boczne równej wysokości, nieco niższe od nawy głównej. Prezbiterium równe szerokością nawie głównej, a wysokością ramionom transeptu. Nad korpusem nawy, wschodnią zakrystią i portykiem dachy dwuspadowe, zaś nad transeptem, prezbiterium i zakrystią zachodnią dachy trójpołaciowe. Wieże przykrywają neobarokowe hełmy z latarniami. Kościół jest budowlą murowaną z ceramicznej cegły, obustronnie tynkowaną. Dach pokrywa ocynkowana blacha na drewnianej więźbie. Elewacje świątyni zdobią detale architektoniczne w postaci wysokiego cokołu, uskokowych gzymsów, pilastrów, lizen, blend okiennych. Otwory okienne o zróżnicowanych wymiarach z klińcami, prostokątne zamknięte półkoliście i owalne. Najbogatsza w dekoracje elewacja frontowa, którą poprzedza portyk z czterech kolumn toskańskich, ustawionych parami. Nad portykiem ogzymsowany, trójkątny szczyt. Podobny szczyt nad głównymi drzwiami, powyżej niego prostokątny otwór okienny przesłonięty obrazem Chrystusa. Pomiędzy wieżami znajduje się ścianka szczytowa, ujęta spływami wolutowymi. Wieńczy ją kielich z hostią, umieszczony na wygiętym gzymsie. Pośrodku ściany szczytowej owalna płycina z malowanym obrazem Matki Bożej częstochowskiej, nad nią gołębica w glorii. W bocznych polach elewacji frontowej znajdują się prostokątne nisze zamknięte półkoliście z klińcami, w których stoją betonowe figury: św. Stanisława Biskupa i Męczennika oraz św. Wojciecha. Kościół posiada sklepienie krzyżowe przedzielone gurtami, w trancepcie - typu gwiaździstego, w prezbiterium zaś żaglistego na żebrach. W zakrystiach i kruchcie stropy płaskie. Wewnątrz - prezbiterium otwarte jest na nawę półkolistym łukiem tęczowym, a nawy boczne otwarte do nawy głównej półkolistymi arkadami, wspartymi na opilastrowanych filarach. Chór muzyczny oparty na ścianie przeprutej trzema prostokątnymi otworami drzwiowymi. Ściany wewnętrzne dekorowane pilastarmi, na które spływają gurty sklepienne. Pokrywa je polichromia, podporządkowana podziałom architektonicznym i formie sklepień.

Wyposażenie kościoła jest niejednorodne stylowo, w części zabytkowe przeniesione do Podhorzec w 1948 r., pozostałe z okresu powojennego. Ołtarz główny murował Michał Gremski z Kolonii Podhorce wg projektu architekta krakowskiego Andrzeja Krzyżanowskiego, posiada współczesny obraz Matki Bożej Częstochowskiej i rzeźby 4 ewangelistów. Rzeźby późnobarokowe z 1 połowy XVIII w., wykonane z gipsu, polichromowane. Wcześniej ołtarz zdobiły także figurki czterech aniołków, z których pozostałą jedna (u stóp św. Mateusza Ewangelisty). W nawie bocznej po stronie prawej znajduje się drewniane, polichromowane retabulum ołtarzyka - barokowe z XVIII w. z nieco młodszym obrazem Matki Bożej Niepokalanie Poczętej. Obraz ten pochodzi prawdopodobnie ze spalonej świątyni obrządku wschodniego w Podhorcach. Po bokach retabulum dwie drewniane, polichromowane rzeźby biskupów, barokowe z 1 połowy XVIII w. W ołtarzu trzecim tabernakulum drewniane, polichromowane z 2 połowy XVIII w., nad nim współczesny obraz i krzyż. Barokowa jest także ambona, której baldachim zdobią rzeźby wyrażające wiarę, nadzieję i miłość oraz siedząca postać anioła, a także prospekt organowy z rzeźbami aniołów i dwóch świętych.

Zabudowa parafialna w Podhorcach tworzy malowniczy zespół tonący w wysokiej zieleni. Jest to miejsce szczególnie urokliwe, którego atmosferę tworzą opisane powyżej walory historyczne, architektoniczne i krajobrazowe, a przede wszystkim niezwykłą gościnność i życzliwość długoletniego, troskliwego gospodarza tej parafii ks. proboszcza Eugeniusza Tatarczaka.




- Archiwum Kurii Diecezjalnej w Zamościu (protokoły wizytacji biskupich)
- Archiwum parafialne w Podhorcach (kronika parafialna)
- Janeczek A., Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego. Województwo bełskie od schyłku XIV do początku XVII wieku, Warszawa 1993
- Katalog zabytków sztuki w Polsce, Tomaszów Lubelski i okolice, t. 8, Warszawa 1982 Kuczarba S., Szydzisz K., Karta ewidencyjna prospektu organowego w Podhorcach, 1986 (Służba Ochrony Zabytków w Zamościu)
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, 1880-1904, Lublin 1974 (wyciąg haseł dla województwa lubelskiego)
- Studziński J., karty ewidencyjne zabytków ruchomych do kościoła w Podhorcach, 1987 (SOZ Zamość)
- Trzewik M., Karta ewidencyjna dla kościoła w Podhorcach, 1999 (SOZ Zamość)
- Zahajkiewicz M. T., Diecezja Lubelska. Informator historyczny i administracyjny, Lublin 1985





kontakt: Danuta Kawałko | design by Piotr Borowiec
góra stronymapa strony