Pomin nawigacje

Józefowski ośrodek kamieniarski


      Ludowa rzeźba kamienna była przedmiotem wielu badań i doczekała się licznych opracowań. Powstały na jej temat monografie dotyczące określonych ośrodków kamieniarskich, prace o twórczości poszczególnych rzeźbiarzy oraz dzieła zbierające i analizujące rzeźbę na terenie całej Polski. Najbardziej obszerną i szczegółową jest "Ludowa rzeźba kamienna w Polsce" profesora Romana Reinfussa, wydana w 1989r. Przedstawia ona w niezwykle czytelnym układzie opracowanie tematu. Powstała w oparciu o bardzo żmudne i szczegółowe badania terenowe i archiwalne. W pracy przedstawione są różne regiony Polski i występujące na ich terenie rzeźby, rzeźbiarze i całe ośrodki kamieniarskie. O Lubelszczyźnie (w granicach sprzed podziału administracyjnego w 1975r.) autor pisze, że "ludowa rzeźba w kamieniu jest bardzo słabo reprezentowana", sygnalizując o wpływach ośrodka bruśnieńskiego na południe od Tomaszowa Lubelskiego, ośrodku kamieniarskim w Tyśmienicy (w pobliżu Parczewa), pracowni kamieniarskiej B. Piekarskiego z Chełma, bliżej nieokreślonym ośrodku w Zamościu i kilku pojedynczych rzeźbiarzach: z Janikowa pod Ożarowem, Opaki pod Annopolem, Topólczy gm. Zwierzyniec, Chmielowa pod Kodeńcem. Nie przebadane pozostało jednak całe Roztocze.
      Podczas ewidencjonowania cmentarzy, prowadzonego przez pracowników Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, rozpoznano Józefowski ośrodek kamieniarski. Mówiąc o józefowskim ośrodku kamieniarskim, mam na myśli działalność kamieniarską w oparciu o złoża występujące na Roztoczu, z centrum w Józefowie. W chwili redagowania referatu nie wykonałam jeszcze badań w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Lublinie.

      Roztocze zajmuje środkową część województwa zamojskiego. Występuje jako wyżynny wał, wznoszący się nad Kotliną Sandomierską (od południowego-zachodu). Od północnego-wschodu sąsiaduje z wyżynami: Lubelską i Wołyńską. Dzieli się na roztocze: Gorajskie, Tomaszowskie i Rawskie (jedynie w części na terenie województwa zamojskiego). Kraina odznacza się silnie zróżnicowaną morfologią. Obejmuje wydłużone wzniesienia o kierunku północny zachód - południowy wschód z powierzchniami zrównań partii wierzchowinowych, rozdzielone głębokimi dolinami i wąwozami. Ku Kotlinie Sandomierskiej opada stromą krawędzią o założeniach tektonicznych, osiągającą wysokość kilkudziesięciu metrów (50-60m na terenie Roztocza Gorajskiego). Charakterystycznymi elementami rzeźby terenu są ostańcowe pagórki wznoszące się nad powierzchnią zrównań (np. Wapielnia k/Ulowa, 385m npm; Piekiełko k/Stanisławowa, 348m npm - na Roztoczu Tomaszowskim; Krągły Goraj k/Huty Lubyckiej, 390m npm - na Roztoczu Rawskim). W/w pagórki i Wielki Dział są najwyższymi wzniesieniami Roztocza na terenie Polski. Strefa krawędziowa Roztocza, o urozmaiconej morfologii, składa się z dwóch progów ograniczonych krawędzią zewnętrzną (niższy próg) i wewnętrzną (wyższy próg). W ich budowie uczestniczą węglanowe i detrytyczne osady miocenu. Występowanie tych osadów przestrzennie wiąże się ze wzgórzami ostańcowymi.

      W wyniku badań geologicznych prowadzonych po II wojnie światowej, na terenie Roztocza rozpoznano 28 złóż surowców skalnych. Są to: 2 złoża surowców węglanowych, 9 złóż kamieni budowlanych i drogowych, 1 złoże piasków szklarskiej, 3 złoża piasków kwarcowych do produkcji cegły silikatowej i betonów komórkowych, 6 złóż piasków budowlanych, 6 złóż surowców ilastych ceramiki budowlanej i 1złoże lessu do produkcji kruszyw lekkich. Dla celów budowlanych i rzeźbiarskich przydatne są złoża wapieni litotamniowo-detrytycznych, które występują w Babiej Dolinie k/Józefowa, Borsukach, Brzezinach, Ignatówce, Lipowcu, Szopowym, Pardysówce, Tarnowoli. Żelebsku, a także jako odmiana towarzysząca w Woli Radzieckiej i Trzęsinach.

      Kamienie roztoczańskie znane były już w XVI wieku. Bernardo Morando, budowniczy Zamościa, znalazł w lesie Trzęsina k/Szczebrzeszyna złoża kamienia. Kamień był twardy, ale nadawał się na pilastry porządku jońskiego. Jego eksploatację rozpoczęto w 1594r. Nie trwała ona długo. Wkrótce rozpoczął się spór z sąsiadami o własność trzęsińskiego lasu. Trudności związane z pozyskiwaniem kamienia w Trzęsinach, zmusiły budowniczych ordynacji do poszukiwania nowych złóż. Z 1644r. pochodzi pierwsza wzmianka o wydobywaniu kamienia z "góry na Niepryszu". Spór o kamieniołom trzęsiński rozstrzygnięty został na korzyść Ordynacji. W ostatniej ćwierci XVIIw. dostarczał kamienia na modernizację twierdzy zamojskiej.
      W roku 1725 wydano dokument lokacyjny Józefowi Ordynackiego. Wkrótce potem (1726-1728) rozpoczęto budowę obiektów należących do Ordynacji, zwanych skarbowymi. Wśród nich, obok ratusza wymieniany jest dom kamieniarza kierującego eksploatacją kamieniołomu.
      Pierwsza połowa XVIII wieku obfitowała w inwestycje budowlane prowadzone przez Zamoyskich. Budowano wówczas kościół na wyspie w Zwierzyńcu oraz klemensowski pałac. W obu przypadkach korzystano z trzęsińskiego kamienia.
      Kamieniołomy znajdujące się na terenie Ordynacji były jej własnością. Pracujący dla Zamoyskich w latach 1752-1762 budowniczy Józef Degen, dzierżawił od nich kamieniołom w Józefowie.
      Kamieniołom józefowski funkcjonował na początku doby galicyjskiej (po 1772r.).
      W 1775 roku górnicy z Lipowca dostarczyli 6 kamieni do budowy młyna w Szczebrzeszynie.
      Okolice Józefowa obfitowały w surowiec do produkcji kamieni młyńskich i browarnych. W drugiej pół. XVIIIw. górnicy wyrabiali kamienne posadzki do zakładów przemysłowych. Kamienia józefowskiego używano do budowy gzymsów i facjat dla kościoła w Tarnogrodzie (1769-1770).
      Na przełomie XVIII i XIV wieku w okolicach Trzęsin, Frampola, Józefowa Ordynackiego i Janowa wydobywano kamień ciosowy.
      Podczas modernizacji twierdzy zamojskiej (1809-1820) wg planów Malletskiego, eksploatowano dla celów przebudowy kamień z okolic Zamościa. Kopalnie znajdowały się: w pobliżu Janowie, koło Żdanowa, niedaleko cegielni rządowej i na 4-morgowym polu mieszczki zamojskiej pani Piterman. Kilka lat później znaleziono i eksploatowano przez 4 lata kamień na polu należącym do Instytutu Ubogich (ob. Planty).
      W 1 poł. XIXw. miały miejsce przypadki eksploatowania złóż wapiennych przez mieszkańców Józefowa na ich polach, wchodzących do terytorium miasta. Spór w takiej sprawie prowadziła z Błażejem Jurkiewiczem Ordynacja. Został on rozstrzygnięty w 1830r. na korzyść tej drugiej, jako mającej prawo do własności wnętrza ziemi.
      Miejscowego kamienia użyto do budowy dzwonnicy (1860) oraz kościoła (1883-1886) w Józefowie.
      W 2 poł. XIXw., we wsi Senderki znajdowały się dwie kopalnie kamieni młyńskich, w Lipowcu kopalnia piaskowca, zaś kamień wapienny kopano w Smoryniu.
      Według Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego i innych Krajów Słowiańskich (1880-1904) - w Majdanie Nepryskim mieszkańcy wydobywają z gleby kamień piaskowy na nagrobki i żarna; na gruntach wsi Potok Senderki są łomy kamieni młyńskich, wapienia i piaskowca. W Józefowie Ordynackim wyrabiają z niego nagrobki, kamienie młyńskie i żarnowe; Józefów leży na pokładach piaskowca białego, średnio ziarnowo skalistego, używanego na nagrobki. Są tu łomy kamienia ciosowego na gruntach wydzierżawionych przez Ordynację.
      Kamieniołomy znajdowały się także w Łaszczówce k/Tomaszowa. Był to rodzaj opoki, nadającej się dobudowy fundamentowi większych budowli, dającej łamać się w dość duże bloki.
      Frampolscy mieszczanie dali kamień ze swoich pól na budowę dzwonnicy (1900r.).
      Fabryka kamieni młyńskich była w Senderkach w 1912r.
      W roku 1929 znajdowały się kamieniołomy w Goraju, Majdanie Nepryskim i Krasnobrodzie.
      Kamienia eksploatowanego w józefowskich kamieniołomach w okresie międzywojennym używano na potrzeby budowlane i do wyrobu pomników. W 1924r. czynna była kopalnia Ordynacji Zamojskiej. Wydobyto w niej 20m^3 kamienia. Funkcjonowała także kopalnia dozoru bożniczego (60m^3 kamienia). Na przełomie lat 20-tych i 30-tych jedną z Józefowskich kopalń eksploatował Sejmik Powiatowy w Biłgoraju. Trzy pozostałe kamieniołomy miały znacznie skromniejszą produkcję. W pobliskiej Pardysówce pracowało w 1923r. pięć małych kamieniołomów, a w latach 1923-1930 aż 9 czynnych sezonowo.
      Z kamienia w Szopowem i Lipowem wybudowano kościół w Branwi (1936-1946).
      W latach powojennych (po 1945r.) istniała w Józefowie kopalnia kamienia.
      Obecnie, z rozpoznanych 28 złóż surowców skalnych 15 jest zagospodarowanych. W trakcie prac terenowych zinwentaryzowano łącznie 223 punkty eksploatacji Minerałów. Większość z nich wykorzystywana jest okresowo lub dorywczo. Wapienie Mioceńskie wydobywane są w 40 kamieniołomach, z tego w 6 państwowych i 34 kamieniołomach gospodarskich i gminnych, użytkowanych przez miejscową ludność. Pozyskiwany jest głównie kamień łamany (do budowy dróg) oraz bloki nieobrobione (dla potrzeb budownictwa, do robót fundamentowych i ściennych). Czynne są kamieniołomy państwowe w Babiej Dolinie k/Józefowa, Ignatówce, Szopowymi Zelebsku. Wyrobiska gospodarskie eksploatowane są okresowo. Do najbardziej znanych należą łomy pardysowskie koło Józefowa i tarnowolskie. Pochodzący z nich kamień wykorzystywany jest do prac rzeźbiarskich. Z 3 punktów eksploatacji wapieni litotamniowych i litotamniowo-detrytycznych w 11 pozyskuje się wapienie typu józefowskiego o dużej bloczności, z których można wykonywać pomniki, nagrobki i rzeźby.

      Pierwsze informacje o józefowskich kamieniarzach pochodzą z 1644r. Wówczas to przedstawiciel ordynata zawarł "postanowienie z górnikami na Niepryszu: Janem, Michałem i Matiasem Chrobkami". Pozyskiwany stamtąd kamień użyty został do modernizacji twierdzy Zamość.
      Nadzorująca budowę klemensowskiego pałacu (1744) ordynatowa Teresa z Michowskich Zamoyska, w korespondencji do burgrabiego Piotra Blumberga pisze o "kamieniarzu niemcu", który wybrał "na Trzesianach" kamień nie nadający się na pałac. Nazwisko owego Niemca nie jest znane.
      Kamieniołomy roztoczańskie zlokalizowane były w większości na terenie Ordynacji Zamoyskiej. Pracujący dla Zamoyskich w latach 1752-1762 budowniczy Józef Degen dzierżawił od Ordynacji kamieniołom w Józefowie. Prawdopodobnie pracował także jako kamieniarz, o czym świadczy informacja z 17.VII.1792r. wymieniająca specjalistów kunsztu kamieniarskiego w Ordynacji-Bartosza Bardzika i Józefa Znitiona, którzy "byli... uczniami mistrza Deginca".
      Ordynacja zatrudniała kamieniarza kierującego eksploatacją kamieniołomu, dla którego wkrótce po wydaniu dokumentu lokacyjnego (1725) wybudowano w Józefowie dom mieszkalny. Około pół. XIXw. były w miasteczku dwa domy tzw. kamieniarskie. Mieszkali w nich majstrowie kierujący pracą w kamieniołomach.
      Od 1760r. pracował w Zamościu rzeźbiarz Jakub Maucher. Wykonywał on dla kościoła franciszkanów w Górecku Kościelnym ołtarze snycerskie (1769-1771). Niewykluczone, że jest także autorem kamiennych figur stojących na cmentarzu kościelnym.
      Kamieniołomy w Senderkach, Lipowcu i Smoryniu na przestrzeni lat 1864-1914 zatrudniały od 6 do 10 górników, którzy wydobywali z nich od l O do 300 sążni kubicznych kamienia.
      Przedsiębiorca Lejba Welczer w 1925r. wydobył z kopalni wydzierżawionej od A. Krzaczka i A. Nowakowej 300m^3 wapienia. Eksploatowana przez Sejmik Powiatowy w Biłgoraju kopalnia pod Józefowem w 1929r. zatrudniała 5 pracowników, a w rok później 13 robotników. Wydobywali oni kamień na budowę drogi. Kamieniołomy prowadzili w latach międzywojennych Jan Kudełka, Tomasz Ostasz i Lejba Cymerman (na gruntach Ordynacji). Te ostatnie były znacznie skromniejsze.
      W Radzięcinie prowadził zakład kamieniarski Kacper Tujaka "majster pomników i figur zm. 1933". Wykonywał nagrobki na cmentarze: w Radzięcinie, Frampolu. Gródkach, Turobinie, Gilowie, Goraju. Następcą jego był syn, który sygnował nagrobki w Gilowie pod koniec lat40-tych. Tujaki pracowali w oparciu o kamień pochodzący ze Smorynia, Frampola, Woli Radzieckiej.
      Według relacji Stanisława Kudełki (ur. 1938r.) w Józefowie przed II wojną światową było 16 zakładów kamieniarskich. Jeden z nich prowadziła rodzina Kudełków. Nestorem kamieniarstwa był w rodzinie Jan Świst, pradziadek Stanisława (żył jeszcze 1906r.). Kamieniarstwem trudnił się dziadek Jan (zmarł tragicznie w czasie II Woiny światowej) i ojciec, także Jan (1905-1990). Jan Świst i jego zięć Jan Kudełka fundowali i wykonali wspólnie w 1906r. figurę Matki Bożej w koronie (stoi na działce dziadka Jana, w Józefowie przy ul. Górniczej i tzw. Skarbowej Drodze), jako dziękczynną urodzenie syna, który także został kamieniarzem. Autorstwa Jana Śwista jest również fłsura Matki Bożej Krasnobrodzkiej, stojąca na jego grobie. Wykonywał przede wszystkim nagrobki, ale też figury przydrożne (krzyże kamienne na postumentach i postumentach z nadstawami, dekorowane uskokowymi gzymsami, płaskorzeźbionymi lub rytymi ornamentami roślinnymi - liśćmi palmy, z inskrypcjami ujętymi płyciną). Pracował z zięciem i prawdopodobnie nauczył go kamieniarstwa. Przy nich obróbkę kamienia posiadał urodzony w 1905r. Jan. Jan - ojciec Stanisława - przed II wojną światową oprócz nagrobków robił: mensy ołtarzowe, wyposażenia do dworów (między innymi do Klemensowa i Łabuń; prawdopodobnie tralki balkonowe, ogrodzenia). Rodzina Kudełków w różnych latach posiadała własny kamieniołom lub kupowała po kawałku pokładu. Ojciec Stanisława miał pomocników, którzy rwali dla niego kamień i odsuwali od ściany. On sam obrabiał kamienie na miejscu - w kopalni. W latach 60-tych kupili Kudełki kawałek góry w Józefowie. Jan Kudełka (1905-1990) wykuł: pełną rzeźbę Chrystusa (ok. 2,5m), która stoi na działce rodzinnej w Józefowie, przy ul. Górniczej, wykonana została w latach 60-tych, wspólnie z profesorem z PLSP w Zamościu; Matkę Bożą na skałce, po II wojnie światowej, w Józefowie na działce gdzie znajduje się zakład rodzinny; figurę przydrożną w Sułowie oraz liczne nagrobki na okoliczne cmentarze. Stanisław rzemiosło poznawał przy ojcu. W latach 1954-1958 uczył się w Państwowym Liceum Sztuk Plastycznych w Zamościu. Rzeźbę wykładali wówczas profesorowie Muszyński i Henisz. Od 1960 do 1972r. trudnił się wyłącznie kamieniarstwem, po 1972r. kuje jedynie dorywczo. Nie wyznaczył następcy w kamieniarskim fachu. Wykonuje przede wszystkim nagrobki (krzyże na postumentach, krzyże przy płaskorzeźbionych stellach, pełne rzeźby św. Jana, Franciszka, Matki Bożej i Chrystusa naprostopadłościennych postumentach i skałkach) Przy kuciu rzeźb korzysta ze wzorów (fotografii, odlewów). Zrobił kilka pomników upamiętniających II wojnę światową (w Goraju, 1965-1966; niedaleko wsi Margole, w lesie, 1965-1966; w Rapach k/Biłgoraja, k. lat 60-tych; w Zwierzyńcu na terenie d. obozu przejściowego, k. lat 60-tych; w Olchowcu; w Dębinie k/ Hrubieszowa wg projektu Mariana Śwista; w Dołhobyczowie, wspólnie z ojcem Janem; w Narolu; w Józefowie, na cmentarzu grzebalnym w kwaterze z II wojny Światowej) oraz figur przydrożnych (Matka Boża w grocie, na cmentarzu kościelnym w Józefowie, wykonana wspólnie z ojcem), przygotowywał kamień dla budownictwa. Kamień na rzeźby łamie drewnianymi klinami. Rzeźby wykonuje latem, gdy kamień "jest suchy" i "słychać go". Zimą pozyskuje kamień dla celów budowlanych. Obecnie, Stanisław kamieniarstwem zajmuje się sporadycznie, ale "tęskni do rzeźbienia". Świst i Kudełki robili nagrobki i figury przydrożne dla "całej okolicy". Pracowali tylko w miejscowym kamieniu. Ich wyroby znajdują się na okolicznych cmentarzach, ale także w hrubieszowskiem i lubelskiem. Po wojnie wykonywali nagrobki do Puław, Bóchowa k/Białegostoku, Szczecina. Nigdy nie kuli na skład, zawsze na zamówienia, których mieli bardzo dużo. Nagrobki wytwarzali dla rzymskokatolików, prawosławnych i Żydów.
      Przed II wojną światową, w Józefowie kamieniarstwem trudnił się Gałka. Wg relacji Kudełki Stanisława, Gałka robił najlepsze rzeźby pełne. Nie wiadomo, które prace są jego autorstwa. Wskazane rzeźby śśw. Łukasza i Jana Nepomucena pochodzą z XVIII/XIX w. i są dziełem innego kamieniarza. Nagrobki wykonywał także rzemieślnik o nazwisku Nieśpiał. Kamieniarstwem trudnili się również Żydzi. Kuli oni przede wszystkim macewy oraz nagrobki na cmentarze chrześcijańskie.
      Kamieniarstwo artystyczne w Józefowie, wg relacji Adama Grochowicza, sięga połowy XVIII wieku. Zapoczątkowali je dwaj bracia zwani Mazurami (ze względu na odmienną mowę, którą posługiwał i się). Przyjechali do Zamościa prawdopodobnie z Czech. W poszukiwaniu kamienia na "maszkarony zamojskie" trafili na józefowskie złoża. Osiedlili się w Majdanie Nepryskim i zamieszkali u Waszczuka. Ich autorstwa są rzeźby: św. Józefa (1762), śśw. Dominika i Scholastyki (2 poł. XVIII w.) - na cmentarzu kościelnym w Józefowie; św. Łukasza (1800) - przy targowicy w Józefowie; św. Jana Nepomucena ( XVIII/XIX ) - przy ul. Kościuszki w Józefowie; sarkofag na grobie Tomasza Ćwierzewicza zm. 1805r., na cmentarzu kościelnym w Józefowie. Przed II wojną światową, między innymi, były w Józefowie dwa żydowskie zakłady kamieniarskie. Jeden z nich prowadził Lejzor, który łamał kamień z góry na wymiar i obrabiał go w warsztacie. Robił nagrobki na skład. Rozwoził je furman - Judka. Nagrobki wozili do Zwierzyńca, Szczebrzeszyna, Biłgoraja.
      Po II wojnie światowej kamieniarstwem zajął się Adam Grochowicz (ur. 1917r.) zam. w Kolonii Siedliska pod Józefowem. Jest samoukiem. Prace w kamieniu rozpoczął po 1947 r. Początkowo były to nagrobki. Pierwszą większą rzeźbę (statuę Chrystusa, 1949-1950) zrobił na wzór tej, którą zobaczył we śnie. Statua stoi naprzeciw domu rzeźbiarza. Wykonał dotychczas 82 pomniki upamiętniające I i II wojnę światową oraz powstanie styczniowe (w latach 1960-1993). W większości są to obeliski z płaskorzeźbami: krzyży, orłów, żołnierzy, zlokalizowane głównie na Zamojszczyźnie. Wykuł kilka tysięcy nagrobków. Są one na terenie całej Polski (Warszawa, Barcin, Strabla, Lublin), z największą koncentracją w województwie zamojskim. Obrabia przede wszystkim kamień józefowski. Większe prace wykonuje w kamieniołomie lub w miejscu ich lokalizacji, małe w zakładzie (Kolonia Siedliska). Posiada katalog z własnoręcznie namalowanymi typami nagrobków, ale realizuje także projekty zamawiających. Najczęściej odkuwa płaskorzeźbione stelle z krzyżami, ale także pełne rzeźby: Chrystusa w przedstawieniach drogi krzyżowej, figury Matki Bożej, aniołów. Rzeźbi również niewielkie figurki (do 0,5m wysokości) przedstawiające rolników przy pracy. We własnym domu zorganizował salę muzealną, gdzie gromadzi swe zbiory. Ich największą atrakcją jest panorama wsi, przedstawiająca zagrodę chłopską wypełnioną rzeźbami. Są tam: chłop przy olejarni, praczka, kobieta przy żarnach, kołodziej z kobylicą, chłop przy sieczkarni, chłop z wołami i sochą, chłop z prosięciem i szaflikami, kwoka z kurczętami, piec do smażenia nasion oleistych oraz drobne przedmioty (konew do wody, ława i niecka, pień drzewa) i chałupa z drewnianych bali, w której weselne figurki (tańcząca para młodych, gospodarze, chorąży, starosta i muzykant). Małe rzeźby wykonuje z pozostałych fragmentów kamieni, wszystkie elementy z jednego bloku. Prace swoje sygnuje. Rzeźbi także w drewnie i maluje farbami olejnymi. Prace Grochowicza brały udział w wystawach sztuki ludowej, są w zbiorach muzeów: w Rzeszowie, Biłgoraju i Zamościu. Mówi o sobie, że "rzeźbi aby nie zmarnował się żaden kamień i nie było puste miejsce na ścianie czy półce". Jego praca ma charakter dobrze zorganizowanej i uporządkowanej, ale mimo to nie prowadzi rejestru wykonanych dzieł. Chętnie rozdaje je tym, których one fascynują. Liczne prace, głównie rzeźby drewniane, wywieziono za granicę.
      Najszerzej zakrojoną działalność wśród józefowskich kamieniarzy prowadzi Jan Pastuszek. Jest samoukiem. Jako kamieniarz pracuje od 1982r. Robi przede wszystkim nagrobki (płaskorzeźbione stelle z krzyżami, pełne rzeźby postaci) na cmentarze województwa zamojskiego oraz pojedyncze: do Warszawy, Oławy, Torunia, Krakowa, Wyszkowa. Oprócz nagrobków wykonał: pomniki upamiętniające II wojnę światową (Dołhobyczów, lata 80-te; Chłaniów i Podizdebno, 1994), figury przydrożne (Matka Boska Jazłowiecka, Janów Lubelski, 1985; Matka Boska Krasnobrodzka, Szewnia Górna, lata 80-te), drogę krzyżową przy kościele modrzewiowym w Tomaszowie Lubelskim (1992), obelisk z herbem Józefowa przy wjeździe do miasta, kominki, kolumny pod kwiaty, popiersia. Pracuje w kamieniu józefowskim, w zakładzie znajdującym się w Majdanie Nepryskim. Jest rzemieślnikiem.
      W kamieniu józefowskim rzeźbią w ostatnich latach, dorywczo: Seńko Józef z Majdanu Nepryskiego, Momot Bolesław z Józefowa, Mirski i Zygaj z Biłgoraja (wspólny zakład), Mielniczek Zygmunt (półtora roku pracował u Grochowicza). Wykonują oni przede wszystkim nagrobki.
      Kamieniarstwem zajmuje się Andrzej Gontarz z Krasnobrodu. W 1982 roku ukończył PLSP w Zamościu, rzeźbi od 1987 r. Zaczynał od nagrobków (krzyże stylizowane na drewniane, zwane przez autora konarami, półwypukłe rzeźby Chrystusa i Matki Bożej w otoczeniu promieni, pełne rzeźby Chrystusa w przedstawieniach drogi krzyżowej), które znajdują się na cmentarzach: w Suchowoli, Tyszowcach, Krasnobrodzie, Krasnymstawie, Tomaszowie Lubelskim. Wykonał ponadto: pomnik poświęcony powstańcom styczniowym w Małoniżu (1991), pomnik poświęcony żołnierzom września w Krasnobrodzie (1994), stacje drogi różańcowej oraz objawienie Matki Bożej Krasnobrodzkiej Jakubowi Puszczykowi (1993-1994) oraz wywiezione do Belgii rzeźby św. Ambrożego, świniopasa i Matki Bożej (w kamieniu pińczowskim). Jest rzeźbiarzem niezadowolonym ze swej pracy, poszukującym coraz lepszych i nowych rozwiązań. Jedynie nieliczne rzeźby podpisuje lub sygnuje inicjałami. Ma to związek z jego oceną pracy. W kamieniu józefowskim kuje niechętnie, woli piaskowiec pińczowski, który jest twardy i pozwala na precyzyjną, staranną obróbkę. Kamień przywozi na podwórze, gdzie rzeźbi na zamówienie. Pracował przy obróbce kamienia budowlanego w Kolonii.
      Kamieniarzem jest także brat Andrzeja - Janusz Gontarz. W 1986 r. ukończył PLSP w Zamościu. Pracuje przy renowacji zamojskiej starówki (rekonstrukcja szczytu katedry zamojskiej - sterczyny i herby). Wykonał kamienny ołtarz do kościoła w Stanisławowie k/Krasnobrodu.
      Na cmentarzu w Dubie gm. Komarów znajdują się nagrobki Leonarda Łozy z Niewirkowa. Są to stelle w kształcie serc, wykonane z józefowskiego kamienia. Łoza z dużą starannością rzeźbi także w drewnie.
      W Honiatyczach gm. Werbkowice prowadzi zakład kamieniarski Marian Nizio. Kuje nagrobki z józefowskiego kamienia (płaskorzeźbione stelle z krzyżami) na cmentarze w Honiatyczach i Werbkowicach.

      Kamień pochodzący z roztoczańskich złóż wykorzystywano pierwotnie do celów budowlanych. Robiono z niego fundamenty, całe ściany, elementy konstrukcyjne, gzymsy i nadproża, portale, dekoracje rzeźbiarskie wewnątrz i na zewnątrz budynków. Z kamienia o dużej twardości wyrabiano kamienie młyńskie, żarnowe i browarne.
      W XVII wieku pojawiają się kamienne kapliczki słupowe. Wykorzystanie kamienia dla celów artystycznych wzrasta w okresie baroku i rokoka. Nastaje moda na ogrodowe rzeźby figuralne i figury przydrożne. Zachowały się liczne rzeźby Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej oraz św. Jana Nepomucena, pochodzące z XVIII wieku. Na przełomie XVIII i XIX wieku, wraz z przenoszeniem cmentarzy poza granice zabudowy, daje się zaobserwować potrzeba trwałego oznakowania grobów. Nagrobki kamienne są jeszcze nieliczne, ponieważ kosztowne. Powstają wówczas: monumentalne krzyże, sarkofagi, złamane kolumny symbolizujące przerwane życie, urny i wazy na postumentach - na grobach zamożnego ziemiaństwa; monumentalne słupy i obeliski dla bohaterów powstań i wojen napoleońskich; postumenty z krzyżami na grobach duchownych. Wraz z uwłaszczeniem chłopów w pół. XIX w. pojawia się nowa grupa zamożnych gospodarzy, których stać na kamienne nagrobki. W związku z tym notuje się rozwój kamieniarki nagrobnej w 2 poł. XIXw., największy od lat 80-tych. Wydany przez cara ukaz o tolerancji religijnej (1905r.) spowodował ustawianie licznych figur przydrożnych. Drugie nasilenie fundowania figur i kapliczek obserwuje się po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918r., w wielu rejonach już od 1916r. Po II wojnie światowej w kamieniu wykonuje się wiele pomników upamiętniających wojnę. W ostatnich latach następuje renesans kamiennych nagrobków.

      Ludowa rzeźba kamienna na terenie województwa zamojskiego reprezentowana jest przede wszystkim przez figury przydrożne i nagrobki. Typy jednych i drugich są bardzo podobne, w związku z tym można omawiać je łącznie. Aby uniknąć zbędnych powtórzeń i uczytelnić opisy, figury przydrożne i nagrobki określone zostaną jako figury. Informacje charakterystyczne dla jednej z grup będą zaznaczone.
      Istnieje dość duża różnorodność figur. Można podzielić je na: figury słupowe, krzyżowe, pełne rzeźby, płyty poziome, stelle i pozostałe ( obejmujące figury złożone, rzadko występujące, nie tworzące odrębnych grup).
      Figury słupowe występują w postaci: kapliczek umieszczonych na kolumnach, kapliczek na słupach czworobocznych, kapliczek w górnej części słupów i słupów czworobocznych:

- kapliczki umieszczone na kolumnach są najstarszymi figurami. Składają się z cokołów, wysokich kolumn i prostopadłościennych kapliczek przykrytych czterospadowymi daszkami lub kopułkami. Kapliczki przeprute na kształt altanek z niewielkimi, kamiennymi rzeźbami, a także z wnękami arkadowymi, na których są płaskorzeźby. Zachowały się: w Szczebrzeszynie (1660), Biłgoraju (1699), Tomaszowie Lubelskim (XVIIw.), Wożuczynie (poł.XVIIw.). Występują w pobliżu świątyń i na cmentarzach;
- kapliczki umieszczone na czworobocznych słupach pochodzą z XIX i XX w. Siedemnastowieczną kolumnę zastępuje czworoboczny słup wykonany z jednego bloku kamiennego lub kilku, oddzielonych niewielkimi gzymsami. Występują przeważnie jako figury przydrożne. Zachowały się: w Hoszni Abramowskiej gm. Goraj, z figurką Chrystusa Frasobliwego (1832); Świdach gm. Susiec, z figurką Matki Bożej (1849); Suścu, z figurką Chrystusa Frasobliwego (1 poł. XIXw.); Józefowie, z figurką św. Jana Nepomucena (1905); Podhorcach gm. Tomaszów Lubelski, z figurką Chrystusa Frasobliwego (1906); Tomaszowie Lubelskim, brak świątka;
- czworoboczne słupy przykryte czterospadowymi daszkami. W górnych odcinkach słupów kapliczki przeprute na kształt altanek, z niewielkimi figurkami. Figury XIX-wieczne bez dekoracji, zaś XX- wieczne kapliczki z dekoracją architektoniczną, większymi altankami i umieszczonymi w nich rzeźbami. Rzeźby prymitywne, o uproszczonym modelunku postaci, z dużą stylizacją atrybutów. Spotyka się je przede wszystkim jako figury przydrożne. Występują: w Józefowie, z figurką Chrystusa Frasobliwego (1805); Smólsku gm. Biłgoraj, brak świątka; Majdanie Nowym gm. Księżpol, brak świątka (1 poł. XIXw.); Tarnowoli gm. Józefów, brak świątka (1862); Radzięcinie gm. Frampol, brak świątka (1905); Tamogrodzie, z figurą św. Rocha (1906); Tamogrodzie, z figurami Chrystusa na krzyżu i św. Franciszka (pocz. XXw.); Tarnogrodzie, z figurą Serca Jezusa (pocz. XXw.); Tarnogrodzie, z figurą św. Antoniego (pocz. XXw.); Woli Różanieckiej gm. Tarnogród, z figurą św. Antoniego (1920) oraz na cmentarzu grzebalnym w Majdanie Starym gm. Księżpol, brak świątka (pocz. XX w.);
- czworoboczne słupy kamienne, bez wnęk i otworów, przykryte czterospadowymi daszkami, z rytymi dekoracjami (krzyż, piszczele, czaszka) - Samowola gm. Józefów (1862), Majdan Stary gm. Księżpol, na cmentarzu grzebalnym (XX w.).
      Figury krzyżowe stanowią najliczniejszą grupę figur. Występują jako: monumentalne krzyże, krzyże kamienne umieszczane na postumentach oraz postumentach z nadstawami, a także jako krzyże żeliwne na postumentach i postumentach z nadstawami:
- krzyże monumentalne występują przeważnie jako nagrobne. W większości pochodzą z 1 poł. XIX w. Umieszczane są na niższych od nich słupach lub postumentach, przykrytych poziomymi płytami z uskokowymi gzymsami. Zazwyczaj nie posiadają dekoracji, w nielicznych przypadkach półwypukłe rzeźby Chrystusa, kule na zakończeniu ramion czy metalowe pasyjki. Najokazalszym jest krzyż na grobie Jana Węgleńskiego w Miączynie (1835), dekorowany kulami na zakończeniu ramion, gzvmsem uskokowym z kimationem jońskim oraz żeliwnymi czaszkami i piszczelami przytwierdzonymi do postumentu. Na cmentarzu grzebalnym w Radzięcinie gm. Frampol stoi monumentalny krzyż z półwypukłą rzeźbą Chrystusa. Ustawiony został przez "Macija Kobyłę" w 1853 roku na okoliczność poświęcenia cmentarza. Trzy krzyże o wysokości ok. 3,5m znajdują się na cmentarzu w Chmielku gm. Łukowa (dwa powalone przez wiatr). W Sahryniu gm. Werbkowice jest krzyż o wysokości 6,2m na grobie Platona Laurysiewicza zm. 1856r. Ramiona krzyża nieznacznie rozszerzają się ku końcom, stylizując go na maltański. Identyczny krzyż stoi na cmentarzu w Mołodiatyczach gm. Trzeszczany, prawdopodobnie na grobie żony Platona i pochodzi z tego samego okresu. Krzyż przydrożny zlokalizowany jest przy drodze z Długiego Kąta do Józefowa, a w samym Józefowie - morowy, o podwójnej belce poprzecznej (1848). Dwudziestowieczne krzyże monumentalne pełnią funkcje przydrożnych. Często dekorowane są wnękami, w których znajdują się niewielkie świątki lub obrazki religijne;
- kamienne krzyże umieszczane na postumentach oraz postumentach z nadstawami, to najliczniej występujące figury, spotykane zarówno na cmentarzach jak i przy drogach. Postumenty bywają przeważnie prostopadłościenne, choć trafiają się także w kształcie walców, kopców kamieni zwanych skałkami oraz słupów stylizowanych na pnie drzew. Nadstawy zazwyczaj są w postaci ostrosłupów o podstawach czworokątnych, ale również ostrosłupów o podstawach sześcio i ośmiokątnych, walców i prostopadłościanów. Zdarzają się dwie i trzy nadstawy. Postumenty i nadstawy przykryte płytami poziomymi z uskokowymi gzymsami, trójkątnymi i półkolistymi szczycikami, gzymsami kostkowymi. Na płytach akroteriony, trójkątne frontony i woluty. Naroża postumentów i nadstaw zdobione płycinowymi pilasterkami i kolumienkami. W postumentach i nadstawach występują wnęki, gdzie umieszczane są niewielkie rzeźby kamienne (Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej, śśw. Jana Nepomucena, Mikołaja, Jacka) lub obrazki o tematyce religijnej. Rzeźby są prymitywne, o schematycznym modelunku postaci, z dużą stylizacją atrybutów. Krzyże kamienne - łacińskie i prawosławne, proste, fazowane, stylizowane na drewniane, z kulami na zakończeniach ramion, o ramionach zakończonych trójlistnie, z półwypukłymi rzeźbami Chrystusa i metalowymi pasyjkami. Na figurach płaskorzeźbione i ryte ornamenty o motywach roślinnych (wici palm i bluszczu, wieńce, festony, rozetki), krzyże, hostie, serca, kotwice. Całość ustawiana na wielostopniowych podstawach. Omówiony typ figur jest najbardziej charakterystyczny dla józefowskiego ośrodka kamieniarskiego. Pojawia się w 1 połowie XIXw. jako krzyż na postumencie. Jego nasilenie obserwuje się na przełomie XIX i XXw., kiedy występuje jako krzyż na postumencie z nadstawą w kształcie ostrosłupa o podstawie czworokątnej. Zanika po II wojnie światowej;
- krzyże żeliwne na postumentach oraz postumentach z nadstawami spotyka się rzadziej niż kamienne. Kamień postumentów i nadstaw dekorowany jest z reguły skromnie. Wśród krzyży żeliwnych występują: łacińskie i prawosławne, pełne i ażurowe, o ramionach zakończonych prosto, kulkami, rozetami, maswerkami i trójlistnie. Zdobią je: pasyjki, promienie, ornamenty o motywach roślinnych, gotyckie maswerki, owalne tabliczki inskrypcyjne, odlewy postaci (Matki Bożej, dwóch Marii, aniołów). Jako pełne krzyże na prostopadłościennych postumentach występują sporadycznie w 1 poł. XIXw. Nasilenie krzyży żeliwnych następuje w latach 80-tych XIXw. Związane są częściej z cmentarzami prawosławnymi. Pojawiają się na terenie całego województwa.
      Pełne rzeźby postaci występują przede wszystkim jako figury przydrożne.
      Grupa ta najliczniej reprezentowana jest przez posągi Matki Bożej, przedstawianej jako: Najświętsza Maria Panna Niepokalanie Poczęta, Matka Boża Różańcowa (Krynice, 1930), Matka Boża Krasnobrodzka (Krasnobród 1857; Szewnia Górna gm. Adamów, lata 90-te ob. wieku), Matka Boża w koronie (Wolica Brzozowa gm. Komarów, XIX/XXw.; Turobin, 1905; Zaporze gm. Radecznica, 1908; Nowa Wieś gm. Stary Zamość, pocz.XXw.). Najstarsze rzeźby zachowały się: w Rachaniach, 1744; Wożuczynie gm. Rachanie, Krasnobrodzie, Horodle, Szczebrzeszynie - 2 poł. XVIIIw;. Werbkowicach, 1770; Radostowie gm. Mircze 4 ćw. XVIIIw. Mają one cechy rokokowe (układ postaci w kontrapoście, wyrazisty modelunek szat). Jedynie XVIII-wieczna Madonna z Górecka Kościelnego gm. Józefów wykonana jest dość prymitywnie, choć niewykluczone, że tej autorem jest Jakub Maucher, opisywany jako "niezbyt utalentowany" rzeźbiarz. Figury: Matki Bożej Krasnobrodzkiej (Krasnobród, 1857) i Matki Bożej z Dzieciątkiem, na kuli, którą oplata wąż (Górecko Kościelne gm. Józefów, 1848) posiadają schematycznie modelowane twarze, miękko rzeźbione szaty i stylizowane atrybuty. Podobne cechy mają statuty Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej w: Nabrożu, gm.Łaszczów, Zaporze gm. Radecznica dwóch jedna z dwóch w Żulicach gm. Telatyn. Wszystkie pochodzą prawdopodobnie z XIX w. Rzeźbie z Żulic w 1945r. członkowie UPA utrącili głowę, którą odtworzono w 1972r. Druga figura nie należy do prymitywnych. Powstała w 1 poł. XIX w., posiada cechy klasycystyczne, ukazujące piękno twarzy i figury kobiecej. Rękę ludowego artysty czerpiącego wzór z rzeźby barokowej widać na figurze Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej z Kolonii Teodorówka gm. Frampol (prawdopodobnie XIX w.). W Poturzynie gm. Telatyn znajduje się rzeźba Najświętszej Marii Panny Niepokalanie poczętej autorstwa rzeźbiarza warszawskiego Konstantego Hegla. Powstała w latach 40-tych XIX w. wraz z figurą Chrystusa, na zamówienie Balickiego, dziedzica Poturzyna. Najwięcej figur pochodzi z pocz. XXw. (po 1905r.). Są one prymitywne, a o ich ludowości świadczy dodatkowo fakt umieszczania atrybutów z różnych przedstawień. Udało się ustalić kamieniarzy, którzy wykonali w 1906r. rzeźbę Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej w koronie, stojącą przy ulicy Górniczej w Józefowie. Jej autorami są wcześniej wymieniani Jan Świst i Jan Kudełka.
      Drugie pod względem liczebności są rzeźby św. Jana Nepomucena. Kult świętego notowany jest od czasu jego kanonizacji w 1729r. Osiemnastowieczne rzeźby św. Jana Nepomucena znajdują się w: Łabuniach, Kryłowie i Radostowie gm. Mircze, Józefowie, Górecku Kościelnym gm. Józefów, Złojcu gm. Nielisz, Oszczowie gm. Dołhobyczów i Orłowie Murowanym gm. Izbica. Najlepsza warsztatowo jest figura z Łabuń. Wszystkie wykonane zostały w charakterystycznym dla rokoka kontrapoście, z dużą szczegółowością i starannością. Rzeźba z Górecka Kościelnego przypisywana jest Maucherowi, zaś z Józefowa kamieniarzowi zwanemu Mazurem. W Rudzie Wołoskiej gm. Tomaszów Lubelski, Kalinowicach gm. Zamość, Rozdołach gm. Sitno, Łabuniach, Tarnogrodzie (1848), Biłgoraju (1821) i Łukowej (1867) występują XIX-wieczne kamienne figury Nepomucena. Są skromniejsze od rokokowych, posiadają uproszczony modelunek postaci, ale dość szczegółowo wyrzeźbione szaty i rysy twarzy. Figurę z Biłgoraja wykonał August Kuczyński. Z XX wieku pochodzą rzeźby: w Cześnikach gm. Sitno, Hedwiżynie gm. Biłgoraj, Janówce gm. Komarów, Komarowie, Kolonii Sitaniec gm. Zamość, Werbkowicach, Bodaczowie gm. Szczebrzeszyn, Wożuczynie gm. Rachanie. Przedstawiają świętego statycznie, ze schematycznym zaznaczeniem rysów twarzy i stroju duchownego, przewieszoną na szyi stułą /wcześniej element ten nie występował/. Jedynie figura z Wożuczyna pokryta jest licznymi ornamentami.
      Niewiele spotyka się przydrożnych figur Chrystusa. Zwykle są to przedstawienia Serca Jezusowego lub Chrystusa Dobrego Pasterza. Występują w: Dubie gm. Komarów, XIXw.; Łukowej, 1933; Szczebrzeszynie, Korytkowie Dużym gm. Frampol, Sąsiadce gm. Sułów - 1 poł. XXw.; Kolonii Siedliska gm. Józefów, 1949, autorstwa Adama Grochowicza; Józefowie, lata 60-te XXw., autorstwa Kudełków.
      Przy drogach stoją także rzeźby: św. Antoniego (Dąbrowa Krynicka gm. Krynice, pocz. XXw.; Janówka gm. Komarów, XXw., ludowa, wykonana na podstawie dobrego wzoru, być może z Łaszczowa; Łaszczów, 2 poł. XVIII w., rokokowa; Majdan Sielecki gm. Krynice, prawdopodobnie powojenna, wykonana z dużą starannością; Orłów Murowany gm. Izbica, XVIII/XIX w.), św. Tekli (Tomaszów Lubelski, 1782, rokokowa; Łaszczów, 2 pół. XVIII w., rokokowa), św. Mikołaja (Kryłów gm. Mircze, XVIIIw., rzeźba wieloelementowa przedstawiająca świętego, obok niego tacę z pączkami i potulnego wilka, całość na prostokątnej płycie; Radzięcin gm. Frampol, XVIII/XIXw.; Brzeziny gm. Józefów, 1800 ustawiony na początku wsi jako patron dobrobytu, prawdopodobnie autorstwa kamieniarza józefowskiego zwanego Mazurem), św. Józefa (Józefów 1762, prawdopodobnie autorstwa kamieniarza józefowskiego zwanego Mazurem; Turkowice gm. Werbkowice, prawdopodobme z lat 30-tych XX w., wykonana z dużą starannością), św. Stanisława biskupa (Aleksandrów. XVIIIw., ludowa rokokowa, ustawiona w miejscu objawień świętego), św. Franciszka (Złojec gm. Mielisz, 1928, ustawiona z okazji 10 rocznicy odzyskania niepodległości, ludowa, wykonana z dużą starannością), św. Anny (Telatyn, 1850), św. Łukasza (Józefów, 1800, fundował Ligasz Kusiek, ludowa, rokokowa), św. Floriana (Malice gm. Werbkowice, XIXw.; Turkowice gm. Werbkowice, 1 poł. XIXw.), św. Jana Chrzciciela (Nieledew gm. Trzeszczany, 1845).
      Jedynie w nielicznych przypadkach występują pełne rzeźby postaci na grobach. Najczęściej są to figury aniołów na grobach dzieci przedstawiane jako stojące lub klęczące, przy krzyżach, wraz z dziećmi, które obejmują w geście opieki. W 1 poł. XXw. stawiano na grobach figury Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej, w latach 40-60 tych ob. wieku modne były nagrobki przedstawiające Chrystusa i Matkę Bożą przy krzyżu. Od lat 70-tych pojawiają się rzeźby Chrystusa w przedstawieniach z drogi krzyżowej. Niekiedy spotyka się figury patronów na grobach zmarłych (Zwierzyniec - św. Anna; Łabunie śśw. Józef, Jan Nepomucen, Michał; Górecko Kościelne gm. Józefów - śśw. Michał, Jan Nepomucen; Łaszczów - św. Antoni; Zamość - św. Bartłomiej). Na kilku cmentarzach znajdują się rzeźby młodych dziewczyn w strojach szkolnych, wspartych na krzyżach. Wszystkie cechuje brak właściwych proporcji postaci, z nadmiernie rozbudowanym tułowiem i głową. Nagrobki pochodzą z lat 20-30-tych ob. wieku (Zamość, Stary Zamość, Szczebrzeszyn, Zwierzyniec, Komarów, Zawałów gm. Miączyn).
      Płyty poziome występują wyłącznie jako nagrobne. Spotyka się je sporadycznie, związane są z cmentarzami miejskimi lub grobami dziedziców i księży na cmentarzach wiejskich. Pojawiały się w wieku XIX i nieco częściej w 1 poł. XXw. Są płyty ustawione bezpośrednio na ziemi oraz na podstawach prostych i katafalkowych. Dekorują je płaskorzeźbione i ryte krzyże, rozety, wieńce, wici roślinne, czaszki i piszczele.
      Stelle - podobnie jak płyty poziome są formą nagrobną. Jako jedyne występują na cmentarzach żydowskich. Najstarsze zachowane macewy pochodzą z początku XVIIIw. (Szczebrzeszyn, 1720). Należy przypuszczać, że roztoczańskich kamieni używano na żydowskie nagrobki znacznie wcześniej. Wykonywali je zarówno Żydzi jak i chrześcijanie, którzy często tylko wykuwali kamień. Na cmentarzach chrześcijańskich stelle pojawiają się w XX wieku. Początkowo są to płyty, na których stoją krzyże. Z czasem krzyż przeniesiony zostaje obok prostokątnej stelli. Od lat 60-tych pojawiają się stelle płaskorzeźbione. W Mokrymlipiu gm. Radecznica znajduje się stella z krzyżem, na której przedstawieni są dwaj aniołowie. Jeden z nich trzyma szarfę z inskrypcją nagrobną, drugi dmie w trąbę, wzywając zmarłą na sąd ostateczny. Nagrobek ludowy, pochodzi z 1908r. Nieco inaczej przedstawiony jest sąd ostateczny na stelli księdza Pawła Ziemby (1981), gdzie anioł budzi śpiącego kapłana. Stelle stały się obecnie najbardziej popularnym typem nagrobka. Wykonywane są z kamieni, betonu i lastrico. Dominują na wszystkich cmentarzach.
      Grupę pozostałych figur tworzą przede wszystkim formy nagrobne. Należą do niej: obeliski, kolumny, sarkofagi oraz nagrobki złożone tj. obeliski na prostopadłościennych postumentach, z boków których wystają bloki kamienne na kształt trumny; podwójne kolumny na wydłużonych postumentach, przez które przewieszony jest rodzaj draperii; postumenty w kształcie walców, przykryte sześciennymi nadstawami o-boku dłuższym od średnicy podstawy postumentów; sarkofagi z obeliskami na rustykowanych postumentach. W grupie tej wymienić należy kamienny słup, będący wg tradycji d.pręgierzem (Józefów) oraz kamienne kropielnice, zachowane w niektórych kościołach (Józefów, Majdan Stary gm. Księżpol).
      Z uwagi na objętość pracy nie wszystkie przykłady występowania wyrobów kamieniarskich zostały podane. Przytoczono jedynie najbardziej charakterystyczne w grupach, spośród zinwentaryzowanych. Przebadano 400 figur przydrożnych, co stanowi ok. 40% występujących na terenie województwa zamojskiego, w zasięgu działania ośrodka józefowskiego. Zaś dokładne rozpoznanie kamieni nagrobnych zawiera Katalog cmentarzy i powtarzanie go mijałoby się z celem.
      Kamienie roztoczańskie użytkowane są od XVI wieku. Niewykluczone, że planowane badania archiwalne dostarczą informacji o ich wcześniejszym wykorzystaniu.
      Wapienie z Roztocza posiadają różną twardość, w zależności od złoża z którego pochodzą. W związku z tym mogą służyć różnemu wykorzystaniu, poczynając od najtwardszych kamieni żarnowych, młyńskich i browarnych, poprzez kamień do budowy domów, fundamentów, dróg, aż po wykorzystanie do rzeźbienia.
      Według posiadanych materiałów, dla celów rzeźbiarskich służą wapienie zwane piaskowcem józefowskim, od połowy XVIIIw., z największym nasileniem na przełomie XIX i XX wieku.
      Obróbkę kamienia prowadzono w różnych miejscowościach na Roztoczu, ale centrum prac kamieniarskich było w Józefowie. Stąd dla całego terenu przyjęto nazwę józefowskiego ośrodka kamieniarskiego.
      Na podstawie posiadanych informacji trudno wykazać jakie zakłady pracowały w józefowskim ośrodku kamieniarskim i ustalić listę kamieniarzy, których figury stoją na cmentarzach oraz przy drogach. Kamieniarze nie mieli zwyczaju sygnowania swych prac.
      Terenem, dla którego sporządzano wyroby było przede wszystkim Roztocze, ale także biłgorajskie, hrubieszowskie, krasnystawskie. Pojedyncze kamienie spotkać można w całym kraju.
      Powstały charakterystyczne dla józefowskiego ośrodka kamieniarskiego typy figur.
      Roztoczańskie kamieniołomy pracują do dziś. Wydobywa się w nich kamień budowlany i do rzeźbienia. W ostatnich latach obserwuje się renesans wykorzystania kamienia.


LITERATURA:

  • Ćwik J. Dzieje Józefowa. Rzeszów 1992.
  • Kowalczyk J. Architekci Zamoyskich w XVIIIw. artykuł z Sesji Naukowej poświęconej Sztuce Polskiego Baroku zorganizowanej przez SHS, 3.X.1958r. w Warszawie.
  • Kowalczyk J. Kolegiata w Zamościu w: Studia i materiały do historii architektura i urbanistyki. Warszawa 1968.
  • Kowalczyk J. Architektura Zamościa w okresie rokoka w: Zamość miasto idealne. Studia z dziejów rozwoju przestrzennego i architektury. Lublin 1980.
  • Kowalczyk J. Sztuka Zamościa w okresie rokoka w: Rocznik Zamojski, t.I. Zamość 1984.
  • Kięga adresowa Polski 1929.
  • Matławska H. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991.
  • Mikulec B. Przemysł powiatu zamojskiego w latach 1864-1914 w: Rocznik Zamojski. tom I. Zamość 1984.
  • Musiał T. Surowce mineralne województwa zamojskiego oraz perspektywy i kierunki ich wykorzystania. Etap III. Środkowa część województwa zamojskiego (Roztocze). Warszawa 1981 r. Uniwersytet Warszawski. Wydział Geologii, Zakład Prac Geologicznych. Opracowano na zlecenie Urzędu Wojewódzkiego w Zamościu (maszynopis w archiwum Wydziału Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej).
  • Orłowski R. Położenie i walka klasowa chłopów w Ordynacji Zamojskiej w drugiej połowie XVIIIw. Wydawnictwo Lubelskie 1963.
  • powiat Tomaszowski w: Przegląd Tygodniowy. Dodatek (ilustrowany) do czasopisma. Półrocze drugie 1891 r. Warszawa 1891.
  • Reinfuss R. Ludowa rzeźba kamienna w Polsce. Ossolineum, Wydawnictwo PAN. Instytut Sztuki 1989.
  • Sawa-Sroczyńska B. Zamojska twierdza w latach 1809-1825. w: Rocznik Zamojski. tom I. Zamość 1984.
  • Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych Krajów Słowiańskich. 1880-1904. Wyciąg haseł d la województwa lubelskiego.
  • Śladkowski W. Pod zaborem austriackim, w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim 1795-1831. w: Dzieje Lubelszczyzny, tom I. Warszawa 1974.
  • Szczygieł R. Ruch budowlany w Zamościu w XVIIw. w: Zamość miasto idealne. Studia z dziejów rozwoju przestrzennego J architektury. Lublin 1980.
  • Wywiad z Gontarzem Andrzejem przeprowadzony w 1995r.
  • Wywiad z Grochowiczem Adamem przeprowadzony w 1995r.
  • Wywiad z Kudełką Stanisławem przeprowadzony w 1995r.
  • Wywiad z Pastuszkiem Janem przeprowadzony w 1995r.
  • Karty białe architektury i budownictwa (archiwum PSOZ O/Zamość)
  • Karty cmentarzy (archiwum PSOZ O/Zamość)
  • Karty fotografii (archiwum PSOZ O/Zamość)




1. Józefów. Sarkofag Nagrobny. Po 1805r.
(fot. S.Orłowski, 1994)



2. Józefów. Nagrobek
powstańczy.
(fot. S.Orłowski, 1994)



3. Grochowicz we własnej izbie
muzealnej.
(fot. S.Orłowski, 1995)



4. Grochowicz - rzeźby:
powstańca i kołodzieja.
(fot. S.Orłowski, 1995)



5. Tarnogród. Kapliczka przydrożna.
(fot. S.Orłowski, 1987)



6. Łabunie.
Nagrobek krzyżowy. Po 1914r. (fot. S.Orłowski, 1986)



7. Skierbieszów. Nagrobek współczesny.
(fot. S.Orłowski, 1986)



8. Susiec. Nagrobek
z rzeźbą Chrystusa.
(fot. S.Orłowski, 1994)



9. Szczebrzeszyn. Macewy.
(fot. S.Orłowski, 1994)

 




kontakt: Danuta Kawałko | design by Piotr Borowiec
góra stronymapa strony