Pomin nawigacje

KAMIENIARSTWO NA ROZTOCZU - PRÓBA PORÓWNANIA NŚROAKÓW BRUŚNIEŃSKIEGO I JÓZEFOWSKIEGO


      Kamieniarstwo na Roztoczu mogło rozwinąć się dzięki temu, że występował tu surowiec. Kamienie roztoczańskie to piaskowce i wapienie w różnych odmianach, o różnym stopniu twardości i trwałości. Ich różnorodność daje możliwości wielorakiego wykorzystania - w budownictwie, jako kamieni młyńskich i żarnowych, a także w działalności artystycznej. Na Roztoczu prowadziły działalność liczne warsztaty kamieniarskie, które dzięki wspólnym cechom można pogrupować w ośrodki. Przedmiotem omówienia będą dwa ośrodki - bruśnieński i józefowski.
      Dotychczas wiele pisano o ośrodku bruśnieńskim. W latach 60. powstały prace S.F.Gajerskiego, S.Lwa i K.Wolskiego. W 1981r. na UMCS powstała praca magisterska Z.Cząstkiewicza o kamieniarstwie ludowym w powiecie lubaczowskim. Jego analizę przedstawił prof. R. Reinfuss w książce "Ludowa rzeźba kamienna w Polsce"". W 1995r. analizę nagrobków z tego ośrodka przedstawiła D. Kawałko. O działalności artystycznej kamieniarzy przy budowaniu Zamościa pisali J.Kowalczyk, B.Sawa-Sroczyńska, R. Szczygieł i inni. Ośrodek józefowski Jako taki zdefiniowany został w literaturze dopiero w 1995 r. przez D. Kawałko, po poprzedzającej ten fakt inwentaryzacji cmentarzy b. województwa zamojskiego. Wcześniej nie opisywał go nawet prof. R. Reinfuss w cytowanej wyżej pracy. W roku ubiegłym na UMCS powstała praca magisterska U. Hoczyk, której głównym tematem jest postać Adama Grochowicz - rzeźbiarza samouka z Siedlisk k/Józefowa, ale za jej tło służy ośrodek kamieniarski w Józefowie. Mam świadomość, że w tym lapidarnym omówieniu nie uniknęłam pominięcia innych ważnych prac dotyczących kamieniarstwa, szczególnie bruśnieńskiego. Jednocześnie pragnę zaznaczyć, że rozważania moje dotyczą całego terenu wpływów ośrodka józefowskiego i jedynie niewielkiej, północnej części obszaru obejmującego działalność ośrodka bruśnieńskiego, zlokalizowanego w granicach b. województwa zamojskiego.

Ośrodki kamieniarskie w Bruśnie Starym i Józefowie mają pewne cechy wspólne:
1. Pracowały w oparciu o surowiec tego samego pochodzenia - tj. węglanowe i detrytyczne osady mioceńskie.
2. Działały od wieku XVI. Najwcześniejsze wzmianki o kamieniarzach w Bruśnie pochodzą z 1565 r., zaś kamień na pilastry jońskie dla zamojskiej kolegiaty znalazł w lesie Trzęsina k/Szczebrzeszyna budowniczy Zamościa - Bernardo Morando. Jego eksploatację rozpoczęto w 1594 r.
3. Początkowo kamień pozyskiwano na cele budowlane oraz do produkcji kamieni młyńskich i żarnowych. Twórczość artystyczna rozwinęła się w ośrodkach na bazie działalności produkcyjno - użytkowej.
4. Rozkwit twórczości artystycznej przypada na okres od k. XVIII wieku do II wojny światowej. O fakcie tym decydują dwa, wydawać by się mogło z pozoru odległe od twórczości artystycznej zjawiska. Pierwszym był trwający od k. XVIII wieku proces przenoszenia cmentarzy grzebalnych poza tereny zabudowy. Miał on podłoże sanitarne, ale przyczynił się do zwiększania powierzchni cmentarnych nie ograniczanych miejską ciasnotą, a co za tym idzie wyzwolił możliwość trwałego upamiętniania grobów. Drugim zjawiskiem było uwłaszczenie chłopów około połowy XIX wieku, będące przyczyną wzrostu zamożności tej grupy, a w konsekwencji możliwości i potrzeby zaistnienia w społeczeństwie jako fundatorów figur przydrożnych oraz posiadaczy trwałego upamiętnienia miejsca pochówku. Nie pozostał bez wpływu na wznoszenie figur przydrożnych ukaz carski o tolerancji religijnej wydany w 1905 r. na terenie zaboru rosyjskiego.
5. W ośrodkach powstawały nagrobki na cmentarze chrześcijańskie i żydowskie.
6. Kamieniarskie wyroby artystyczne wykonywano na tzw. skład i gotowe rozwożono po jarmarkach.
7. Ośrodki działały przede wszystkim w oparciu o artystów ludowych, samouków.
8. Obróbkę kamienia prowadzono na terenie różnych miejscowości na Roztoczu. Ośrodki przyjęły jednak nazwy od miejscowości, gdzie były stolice kamieniarstwa posiadające największe skupiska warsztatów kamieniarskich.

Charakterystyka wyrobów z Bruśna Starego i Józefowa
1. Pierwsze znane i zachowane wyroby kamienne o charakterze artystycznym z ośrodka józefowskiego pochodzą z wieku XVIII. Są to rokokowe, ludowe rzeźby świętych. Znajdują się miedzy innymi: na cmentarzu przykościelnym w Józefowie (św. Józefa z Dzieciątkiem, rzeźba na kolumnie, z 1762r. oraz śś. Dominika i Scholastyki, rzeźby na słupach bramnych, z pół. XVIII w.), w Krasnobrodzie (św. Ferrariusza Misjonarza, rzeźba na słupie, z 1779r.), na cmentarzu przykościelnym w Górecku Kościelnym (św. Jan Nepomucen i Matki Bożej Niepokalanie Poczętej z XVIIIw.), na cmentarzu przy kościele św. Mikołaja w Szczebrzeszynie (Matki Bożej Niepokalanie Poczętej z 2 poł. XVIIIw.), w Aleksandrowie (św. Stanisława Biskup z XVIII w.), w Brzezinach (św. Mikołaja z 1800 r.). W k. XVIIIw. ośrodku bruśnieńskim powstawały krzyże nagrobne wzorowane na XV - wiecznych krzyżach pokutnych (Kniazie d. Lubycza Kameralna, Kniazie d. Lubycza Kniazie, Bełżec). Mają one kształt krzyży maltańskich o rozszerzających się na zewnątrz ramionach. Są umieszczane bezpośrednio w ziemi lub w kamiennych podstawach w kształcie czworoboku lub koła.
2. Wiek XIX to przede wszystkim rozwój kamieniarstwa nagrobnego. W ośrodku bruśnieńskim swego rodzaju bazą wyjściową przy kształtowaniu nagrobka jest prosty krzyż kamienny znany w wieku XVIII. Z czasem występują na nim zdobienia w postaci rytych krzyży oraz inskrypcje (początkowo tylko daty zgonu, później zapełniają one całą powierzchnię krzyża). Od poł. wieku XIX na rozszerzonej dołem pionowej belce krzyża wyodrębniony zostaje rodzaj tablicy inskrypcyjnej, na skrzyżowaniu ramion płaskorzeźba Chrystusa, zaś zakończenia ramion są zdobione prostymi listwami oraz trójlistnie. W 4 ćw. XIX wieku pojawia się nowy typ nagrobka - krzyż na słupie. Krzyż dekoruje płaskorzeźba Chrystusa, a także figury dwóch Marii umieszczone u stóp krzyża. Jego ramiona posiadają zakończenia proste, trójlistne bądź są fazowane. Słupy zdobią profilowane gzymsy uskokowe, woluty, trójkątne frontony, wnęki ze świątkami aniołów. Matki Bożej i św. Mikołaja. Inskrypcje na tablicach wydzielonych płyciną. Całość o wysokości do 1,3 m. Jest to najbardziej powszechny typ nagrobka bruśnieńskiego.
Większa różnorodność form nagrobków i figur przydrożnych występuje w ośrodku józefowskim. W 1 poł. XIXw. równocześnie wykonywane są monumentalne, nawet kilkumetrowe krzyże (zarówno przy drogach jak i na grobach), krzyże, obeliski i urny na wyniosłych postumentach. Postumenty mają najczęściej kształt prostopadłościanu, ale także walca. Przykrywają je płyty dekorowane uskokowymi gzymsami. Inskrypcje początkowo na całej powierzchni postumentów, z czasem umieszczane są w wydzielonych płycinami tablicach. W 4 ćw. XIXw. pojawia się nowy typ nagrobka. Jest to krzyż umieszczony na postumencie (prostopadłościennym, w kształcie walca) i nadstawie (prostopadłościennej, ostrosłupowej, w kształcie walca) jedno - lub dwupiętrowej. Wielkość krzyża zmniejsza się i stanowi on rodzaj zwieńczenia całości. Postumenty i nadstawy przykrywają płyty z uskokowymi i kostkowymi gzymsami, trójkątnymi i półkolistymi szczycikami, akroterionami, wolutami. Ich naroża zdobią płycinowe pilastry i kolumienki. W postumentach i nadstawach występują wnęki, gdzie umieszczane są niewielkie rzeźby kamienne lub obrazki. Krzyże są proste, fazowane, stylizowane na drewniane, o ramionach zakończonych kulami bądź trójlistnie. Zdobią je ryte ornamenty roślinne (wici palm i bluszczu, wieńce, rozetki, festony), ale także hostie, serca, krzyże, kotwice. Całość ustawiana jest na podstawach, często wielostopniowych. Największe nasilenie występowania tego typu nagrobka notuje się na przełomie XIX i XX wieku. Zanika on niemal zupełnie po II wojnie światowej.
3. Wiek XX - do II wojny światowej to kontynuacja kamieniarstwa nagrobnego. W ośrodku bruśnieńskim, oprócz form wcześniejszych wykonywane są nagrobki krzyżowe na postumentach niższych i szerszych, które zastępują słup. Postumenty posiadają dekoracje podobne jak słupy, a także zdobią je półkoliste i trójkątne szczyciki i pilastry na narożach. Pojawiają się postumenty w postaci kopców kamieni oraz krzyże stylizowane na drewniane z licznymi żłobieniami na wzór kory drzewa. Krzyże zdobione są wieńcami, cierniami, wizerunkami Chrystusa - często tylko głowy w koronie cierniowej.
      W ośrodku józefowskim także postumenty ulegają modyfikacjom. Przybierają one postać skałek, kopców kamieni, pni drzew.
4. Rzadkością w obu ośrodkach są nagrobki figuralne. Występują od k. XIX wieku. W ośrodku bruśnieńskim są to przede wszystkim figury Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej i aniołów, niezwykle rzadko Chrystusa. Wyjątkiem jest cmentarz w Wierzbicy, gdzie znajduje się kilka rzeźb nagrobnych przedstawiających niewiastę w powłóczystej szacie i welonie na głowie, wspartą o złamaną kolumnę przekrytą materią. Niewiasta w jednej ręce trzyma wianuszek kwiatów, w drugiej rąbek welonu, którym ociera oczy z łez. Nagrobki pochodzą z lat 20. XX wieku. Niewykluczone, że ich autorem jest Grzegorz Kuźniewicz zwany "Artystą". W ośrodku józefowskim powstawały figury Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej, figurki aniołków, ale także rzeźby patronów zmarłych (śśw. Jana Nepomucena, Łukasza, Mateusza, Floriana, Antoniego, Michała, Bartłomieja).
5. W wieku XIX i XX w ośrodku józefowskim wykonywano nagrobki w formie płyt poziomych. Tego typu nagrobka nie spotkano na badanym terenie, choć niewykluczone, że występował w ośrodku bruśnieńskim.
6. W okresie powojennym tradycyjny nagrobek krzyżowy ośrodka józefowskiego zastępuje stella w różnych odmianach, z krzyżem umieszczanym obok płyty lub jako płaskorzeźba na samej płycie. Występują także figuralne nagrobki przedstawiające aniołów, Najświętszą Marię Pannę Niepokalanie Poczętą, Matkę Boską Krasnobrodzką. Modna staje się rzeźba nagrobna Chrystusa w przedstawieniach drogi krzyżowej. Oprócz nagrobków, które po zachwycie betonem i lastriko znów wracają do łask, wykonuje się tu: pomniki upamiętniające II wojnę światową, sporadycznie figury przydrożne, stacje drogi krzyżowej i różańcowej, herby miast, elementy ogrodzeń, architekturę ogrodową, kominki.

      Na zakończenie należy postawić pytanie, jak przebiegała granica zasięgu obu ośrodków? Otóż z pewnością trudno dziś ustalić, jaki zasięg miały ośrodki w wieku XVIII. Nie wiadomo, czy w k. XVIII wieku w warsztatach bruśnieńskich powstawały rzeźby figuralne. Czy któremuś z ośrodków przypisać można rokokowe rzeźby kamienne z Tomaszowa Lubelskiego (św. Tekla z 1782r.), Rachań (Matki Bożej z 1744r.), Wożuczyna i Horodła (Matki Bożej z 2 poł. XVIIIw.), Radostowa (Matki Bożej i św. Jana Nepomucena z XVIIIw.), Łaszczowa (śśw. Tekli i Jana Nepomucena z 2 poł. XVIIIw.), Kryłowa (św. Mikołaja z XVIIIw.) czy Werbkowic (Matki Bożej z 1770 r.). Powstały one jeszcze w Rzeczpospolitej nie podzielonej granicami zaborów, gdzie przepływ twórców i ich wyrobów był nieograniczony. Na początku wieku XIX granica zasięgu ośrodków ukształtowała się na granicy zaborów. Wyroby kamieniarstwa bruśnieńskiego w dużym nasyceniu występują w: Lubyczy Królewskiej, Bełżcu, Dyniskach, Liskach, Kościaszynie, Sulimowie, Żniatynie, Hulczu, Wasylowie, Wierzbicy - tj. miejscowościach, które znalazły się w zaborze austriackim. Rzadziej spotyka się je w Gołębiu, Dołhobyczowie, Gródku Żabczu, Żernikach, Radkowie, Podlodowie, Łaszczowie czy Oszczowie pozostających pod wpływami Rosji. Jeżeli tu są, to przede wszystkim na cmentarzach obrządków wschodnich. Na cmentarzach rzymskokatolickich dominują nagrobki józefowskie. Nawet w południowej części b. województwa zamojskiego, która należała do Galicji.
      Czy artyści czerpali wzory z sąsiadujących ze sobą ośrodków? Niewykluczone, że tak. Przykładem mogą być płaskorzeźby Chrystusa na bruśnieńskich krzyżach, które sporadycznie pojawiają się na figurach i nagrobkach józefowskich. Niewykluczone, że trójlistnie zakończone ramiona bruśnieńskich krzyży z 2 pół. XIX w. wzorowano na krzyżach józefowskich, które takie zdobienia posiadały nieco wcześniej. Jednak generalnie cechy regionalnej odrębności poszczególnych ośrodków są bardzo czytelne. Dotyczy to zarówno formy, jak i ornamentyki wytwarzanych wyrobów kamieniarskich.
      Ośrodki bruśnieński i józefowski, oprócz cech regionalnej odrębności różni przede wszystkim fakt, że kamieniarka w Bruśnie Starym ustała wraz z końcem II wojny światowej, zaś ośrodek józefowski czynny jest do obecnej chwili, a nawet w ostatnich latach obserwuje się wzrost zainteresowania wyrobami kamiennymi.


STRESZCZENIE
      Kamieniarstwo na Roztoczu mogło rozwinąć się dzięki temu, że występował tu surowiec. Kamienie roztoczańskie to piaskowce i wapienie w różnych odmianach, o różnym stopniu twardości i trwałości. Ich różnorodność daje możliwości wielorakiego wykorzystania. Na Roztoczu prowadziły działalność liczne warsztaty kamieniarskie, które dzięki wspólnym cechom można pogrupować w ośrodki. Przedmiotem omówienia będą dwa ośrodki - bruśnieński i józefowski.
Ośrodki kamieniarskie w Bruśnie Starym i Józefowie pracowały w oparciu o surowiec tego samego pochodzenia - tj. węglanowe i detrytyczne osady mioceńskie. Działały od wieku XVI. Początkowo kamień pozyskiwano na cele budowlane oraz do produkcji kamieni młyńskich i żarnowych. Twórczość artystyczna rozwinęła się w ośrodkach na bazie działalności produkcyjno - użytkowej, a jej rozkwit przypada na okres od k. XVIII wieku do II wojny światowej. Kamieniarskie wyroby artystyczne wykonywano na tzw. skład i gotowe rozwożono po jarmarkach. Ośrodki działały przede wszystkim w oparciu o artystów ludowych, samouków.
Pierwsze znane i zachowane wyroby kamienne o charakterze artystycznym z ośrodka józefowskiego pochodzą z wieku XVIII. Są to rokokowe, ludowe rzeźby świętych. W k. XVIII w ośrodku bruśnieńskim powstawały krzyże nagrobne wzorowane na XV wiecznych krzyżach pokutnych. Wiek XIX i XX - do II wojny to przede wszystkim rozwój kamieniarstwa nagrobnego. W okresie powojennym oprócz nagrobków w ośrodku józefowskim wykonuje się pomniki upamiętniające II wojnę światową, sporadycznie figury przydrożne, stacje drogi krzyżowej i różańcowej, herby miast, elementy ogrodzeń, architekturę ogrodową, kominki.
Trudno dziś ustalić, jaki zasięg miały ośrodki w wieku XVIII. Na początku wieku XIX granica zasięgu ośrodków ukształtowała się na granicy zaborów. Cechy regionalnej odrębności poszczególnych ośrodków są bardzo czytelne. Dotyczy to zarówno formy, jak i ornamentyki wytwarzanych wyrobów kamieniarskich.
Ośrodki bruśnieński i józefowski, oprócz cech regionalnej odrębności różni przede wszystkim fakt, że kamieniarka w Bruśnie Starym ustała wraz z końcem II wojny światowej, zaś ośrodek józefowski czynny jest do obecnej chwili, a nawet w ostatnich latach obserwuje się wzrost zainteresowania wyrobami kamiennymi.


LITERATURA:

  • Cząstkiewicz Z.: Kamieniarstwo ludowe w d. powiecie lubaczowskim. Praca magisterska w UMCS Lublin 1981.
  • Gajerski S. F.: Materiały źródłowe tyczące historii bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego okresu gospodarki folwarczne - pańszczyźnianej, "Polska Sztuka Ludowa", T: XXIII R: 1969, nr 3/4.
  • Hoczyk U.: Adam Grochowicz - rzeźbiarz samouk z Siedlisk k/ Józefowa, Praca magisterska w UMCS Lublin 2000.
  • Kawałko D.: Józefowski ośrodek kamieniarski, w: Przyczynki do etnografii Zamojszczyzny. Materiały ogólnopolskiej sesji popularno - naukowej w Zamościu 22-24.IX.1995r., Zamość 1995.
  • Kawałko D.: Bruśnieński ośrodek kamieniarski, "Zamojski Kwartalnik Kulturalny" nr 3(45), Zamość 1995.
  • Kawałko D.: Katalog cmentarzy województwa zamojskiego, Zamość 1995.
  • Kowalczyk J.: Kolegiata w Zamościu, Warszawa 1968.
  • Lew S.: Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie powiat Lubaczów, (w:) Rocznik Przemyski T: XI R: 1967.
  • Reinfuss R.: Ludowa rzeźba kamienna w Polsce, Wrocław 1989.
  • Sawa - Sroczyńska B.: Zamojska twierdza w latach 1809-1825, (w:) Rocznik Zamojski T. I, Zamość 1984.
  • Szczygieł R.: Ruch budowlany w Zamościu w XVII w., (w:) Zamość miasto idealne. Studia z dziejów rozwoju przestrzennego i architektury, Lublin 1980.
  • Wolski K.: Z badań nad kamieniarstwem ludowym na Roztoczu, (w:) Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, T: I R: 1966.

OPIS FOTOGRAFII (samych fotografii brakuje):

  1. Józefów Ordynacki. Cmentarz przykościelny. Figura św. Józefa z Dzieciątkiem na kolumnie , ludowa, rokokowa z 1762r.
  2. Józefów Ordynacki. Cmentarz grzebalny. Nagrobek w formie sarkofagu z początku XIX wieku.
  3. Figura przydrożna z 1809r., ufundowana przez Józefa Nahaiskiego (przy drodze z Siedlisk do Józefowa Ordynackiego).
  4. Józefów Ordynacki. Cmentarz grzebalny. Nagrobek z lat 20. XX wieku.
  5. Krasnobród. Cmentarz grzebalny. Nagrobek z lat 50. XX wieku. Forma najpopularniejsza w ośrodku józefowskim przez cały wiek XIX, kontynuowana także w XX wieku.
  6. Józefów Ordynacki. Cmentarz grzebalny. Nagrobek z przełomu łat 70. i 80. XX wieku.
  7. Krasnobród. Cmentarz grzebalny. Pomnik upamiętniający II wojnę światową, dłuta Adama Grochowicza z 1994r.
  8. Szewnia Górna. Figura Matki Bożej Krasnobrodzkiej z 1985r., dłuta najmodniejszego w Józefowie kamieniarza Jana Pastuszki.
  9. Kniazie (d. Lubycza Kniazie). Cmentarz grzebalny "stary" przy murowanej cerkwi. Nagrobek z początku XIX wieku.
  10. Kniazie (d. Lubycza Kameralna). Figura przydrożna z połowy XIX wieku, o belce pionowej rozszerzającej się dołem w tablicę inskrypcyjną.




kontakt: Danuta Kawałko | design by Piotr Borowiec
góra stronymapa strony