Pomin nawigacje

ZABYTKOWE PARKI PODWORSKIE

      Wśród wielu form zieleni współtworzących krajobraz województwa niemałą rotę odgrywają zespoły zieleni zabytkowej. Do tej grupy zaliczyć należy: parki pałacowe ? dworskie, zieleń towarzyszącą dawnym osadom fabrycznym i zespołom szkolnym, rosnącą na starych cmentarzach i przy obiektach sakralnych.
      Różne były przyczyny tworzenia zespołów zieleni. Jedne miały charakter czysto użytkowy (warzywniki, winnice, sady), inne sprzyjały swym pięknem wypoczynkowi (ogrody ozdobne, parki spacerowe), jeszcze inne miały znaczenie ochronne (szpalery graniczne, nasadzenia drzew na cmentarzach kościelnych chroniące budynki kościołów od ognia a wiernych od słońca i słoty). Aleje oraz zadrzewienia wzdłuż dróg wyznaczały trakty i dojazdy do siedzib ludzkich.
      Charakterystyczne sylwety zabytkowej zieleni mimo daleko idących zmian w krajobrazie pozwalają na dość dokładne odtworzenie dawnych układów urbanistycznych i zabytkowych krajobrazów.
      Zabytkowe założenia zieleni, podobnie jak wszystkie inne zabytki w naszym kraju, podlegają merytorycznie Ministerstwu Kultury i Sztuki, działającemu za pośrednictwem Departamentu Ochrony Dóbr Kultury, Muzeów i Plastyki. Terenowymi organami władzy konserwatorskiej są wojewódzcy konserwatorzy zabytków, współpracujący z ośrodkami badań i dokumentacji zabytków. W działaniach na rzecz ochrony zieleni zabytkowej służby konserwatorskie wspierane są przez działaczy społecznych, skupionych w towarzystwach regionalnych. Lidze Ochrony Przyrody i Polskim Towarzystwie Turystyczno-Krajoznawczym. Opieka i należyte utrzymanie zespołów zieleni zabytkowej należy do obowiązków ich właścicieli i użytkowników, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i muzeach (Dz.U. nr 10, póz. 48). W art. 27, ust. 1 tejże ustawy czytamy: "Bez zezwolenia właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków nie wolno zabytków burzyć, niszczyć, przerabiać/ odnawiać, rekonstruować, konserwować, zabudowywać, odbudowywać, zdobić, uzupełniać, rozkopywać ani dokonywać żadnych innych zmian". Ustawę tę uzupełniają przepisy o ochronie środowiska i przyrody, planowaniu przestrzennym ? lokalizacji inwestycji.
      W dalszej części omówiono jedynie zabytkowe zespoły zieleni podworskiej. Termin ten obejmuje: ogrody ozdobne, użytkowe, zieleń towarzyszącą zabudowie folwarcznej, ochronne i graniczne szpalery, aleje dojazdowe czyli cały zespół elementów zieleni towarzyszących ziemiańskim siedzibom mieszkalnym.
      W Polsce istnieje około 10 000 ogrodów o charakterze zabytkowym. Zajmują one - jak podaje L. Majdecki - ponad 500 km^2. W województwie zamojskim trudno podać jednoznaczną ich liczbę. Fakt ten wynika z różnego stopnia zachowania obiektów oraz braku całkowitego rozpoznania terenowego. Obecny stan badań pozwala na wyodrębnienie 160 parków zabytkowych, około 100 parków szczątkowych i około 300 zespołów podworskich znanych z literatury, o których należy zebrać materiały terenowe. Ostatnia liczba dotyczy obiektów znacznie zniszczonych, bądź już nieistniejących. Trudna do określenia pozostaje ogólna powierzchnia jaką zajmują wymienione parki. Dla jej zobrazowania podać należy, że największy park województwa zamojskiego Klemensów - liczy 140ha, około 20 parków posiada powierzchnię od 10 do 30ha, najwięcej zaś parków to obiekty o powierzchni od 2,5-5,0ha. Druga pod względem liczebności jest grupa parków najmniejszych, zajmujących powierzchnię od 0,5-1,0ha. Przytoczone przykłady obrazują stan aktualny. We wszystkich nieomal przypadkach, zajmowane przez parki obecne obszary są znacznie mniejsze od pierwotnych.
      Rozmieszczenie zabytkowych zespołów zieleni podworskiej w województwie ma związek z występowaniem własności ziemskiej. Najwięcej parków występuje w północnej i wschodniej części województwa, gdzie niemalże w każdej miejscowości istniał dwór. Na terenach należących dawniej do Ordynacji Zamojskiej (okolice Zamościa oraz południowa i zachodnia część województwa) występuje zieleń towarzysząca folwarkom. Najbardziej ubogie w parki są tereny dawnego powiatu biłgorajskiego. Z uwagi na duże zagęszczenie upraw leśnych pojawia się tu inny typ siedziby mieszkalnej - osada leśna. W poszczególnych okresach historycznych pojawiała się moda na różne rodzaje ogrodów, co miało związek ze zmianami prądów w sztuce. Ogrody, początkowo kwaterowe i niewielkie, zwiększają swoją powierzchnię, realizując coraz bogatszy program użytkowo-ozdobny. Z biegiem lat nowe ogrody tworzone są na miejscach starych, włączając dawne elementy, bądź je niszcząc. Do czasów współczesnych przetrwało niewiele ogrodów w czystym stylu. Obecne zabytkowe zespoły zieleni to takie, w których wyodrębnić można fragmenty dawnych nasadzeń kwaterowych, pojedyncze okazy drzew, zarośnięte stawy, osie widokowe, polany. W parkach województwa zamojskiego wyodrębnić można kilka niejednorodnych stylów. Z uwagi na niewielką objętość pracy wymienione zostaną tylko przykłady.

Regularne ogrody XVII i XVIII wieku
Dobrze zachowana, prostokątna kwatera wyznaczona alejami lipowymi występuje w WIE-RZBICY (gmina Rudnik). Jest to pozostałość XVI l-wiecznego ogrodu regularnego założonego przy barokowym dworze. Podobna kwatera, lecz pochodząca z połowy XVIII wieku, mimo licznych przekształceń parku, zachowała się w KLEMENSOWIE. Z XVIII wieku pochodzi ogród kwaterowy w DZIERAŻNI. Tarasowy układ XVII-wiecznego ogrodu odczytać można w UDRYCZACH. Stosunkowo dobrze zachowane są ogrody włoskie w ŁABUNIACH (na osi pałacu dwie prostokątne kwatery, za nimi promieniście rozchodzące się drogi) oraz w WOŻUCZYNIE (tarasowy ogród górny i ogród dolny ze stawami). Zespół wożuczyński, w przeciwieństwie do Łabuń nie posiada już zabudowy.

Parki romantyczne z początku XIX wieku
W początkach XIX wieku powstają parki romantyczne w ROŻNÓWCE (koło Biłgoraja) i TARNOGÓRZE. Zajmują one dużo większą powierzchnię niż wcześniejsze ogrody kwaterowe. Zerwane zostają tu kanony geometryzacji przestrzeni na rzecz rozwiązań swobodnych. Pojawiają się w nich pomniki kultu narodowego (w Rożnówce pomniki bohaterów narodowych: H. Dąbrowskiego, C. Godebskiego, J. Poniatowskiego, J. Krasickiego, Piasta). W parkach utworzone zostają rozległe układy wodne (Tarnogóra - w oparciu o rzekę Wieprz, Rożnówka - system kanałów połączonych z rzeką Białą Ladą).

Parki angielskie
Na szczególne omówienie zasługuje tu zespół pałacowo-parkowy KLEMENSÓW, będący wiejską rezydencją Zamoyskich. Początkowo ogród ogranicza się do barokowej kwatery przy pałacu, założonej w połowie XVIII wieku. Wyznaczają ją aleje lipowe. Z czasem utworzony zostaje użytkowy ogród "za murem". Sposób urządzenia tego ogrodu stwarzał możliwości uprawy roślin ciepłolubnych, w wydzielonych murami kwaterach. Największe znaczenie dla klemensowskiego zespołu zieleni miała działalność ordynata Stanisława Kostki i jego żony Zofii z Czartoryskich Zamoyskiej (córki Izabeli Czartoryskiej - propagatorki nowej w Polsce sztuki ogrodowej). Za ich przyczyną klemensowski ogród w początkach XIX wieku powiększono do około 100ha i urządzono na wzór parków angielskich. Nowy park obejmował stary ogród przypałacowy, ogród "za murem", siane gaiki, naturalne zespoły leśne, polany, łąki, pola uprawne, stary i nowy układ dróg. Tak utworzony zespół, dojrzałą formę uzyskał w latach trzydziestych XIX wieku. Przez następne 100 lat został powiększony o dalszych 40 ha. Modernizacji uległo otoczenie pałacu oraz urządzenie dziedzińca przedpałacowego.
gatunków rodzimych występują tu okazy aklimatyzowane w naszej florze (strączyn żółty, miłorząb dwuklapowy, magnolia japońska, skrzydłorzech kaukaski, milin amerykański, glediczja trójcierniowa, sosna wejmutka i inne). Około 300 drzew osiągnęło rozmiary pomników przyrody.
Zespół klemensowski należy do największych w kraju parków, związanych z całymi kompozycjami krajobrazowymi.

Parki krajobrazowe XIX wieku
Najliczniejszą grupę stanowią parki krajobrazowe powstałe w XIX wieku. Tworzono je według określonego, powielanego wzoru. Przed dworem (pałacem) znajdował się gazon z podjazdem, do którego prowadziła aleja dojazdowa. Za pałacem, poprzez geometryczną kwaterę, otwierał się widok na otaczające tereny. W dalszym otoczeniu pałacu występował park ze swobodnym układem dróg, polanami, nieregularnymi zadrzewieniami typu leśnego. Według takiego schematu, niekiedy zmodernizowanego, utworzono parki w DOŁHOBYCZOWIE, ŁABUŃKACH, ORŁOWIE MUROWANYM oraz szereg innych, mniejszych zespołów.

Parki secesyjne
Jako jeden z nielicznych należy tu wymienić park secesyjny w ŚREDNIEJ WSI (koło Żółkiewki), założony w latach dwudziestych obecnego wieku. Parter ogrodowy tworzą tu formy geometryczne (koliste klomby), zaprogramowane osiowo, obsadzane harmonijnymi pod względem wielkości zestawieniami zieleni. Pozostałości parku secesyjnego, z tego samego okresu, zachowały się w MASZOWIE GÓRNYM.

      Spośród gatunków roślin, które dawniej stanowiły zieleń parkową, zachowały się przede wszystkim gatunki długowieczne i trwałe. Zieleń parkowa dziś to głównie drzewa i krzewy. W zabytkowych parkach województwa zamojskiego ustalono dotychczas 86 gatunków drzew oraz 48 gatunków krzewów. Listę tę wzbogacają trwające systematyczne badania terenowe.
      Drzewostany parkowe, w przeważającej części stanowią liściaste gatunki rodzime. We wszystkich parkach rosną lipy drobnolistne. Sadzono je na obrzeżach kwater, w alejach dojazdowych, jako okazy soliterowe. Drugim, równie popularnym gatunkiem jest grab pospolity. Tworzy on zwarte ściany szpalerów granicznych, często wcześniej strzyżonych, występuje w nasadzeniach krajobrazowych typu leśnego. W alejach bądź szpalerach sadzono również jesiony wyniosłe. W krajobrazowych partiach parków, obok grabu spotyka się klony pospolite i jawory. Doliny rzek i strumieni oraz okolice stawów obsadzano różnymi gatunkami topól. Często rosły tam też olsze. Wzdłuż cieków wodnych i nad stawami sadzono wierzby. Przy bocznych elewacjach dworów występowały gatunki rzadkie bądź aklimatyzowane w naszej florze. Najczęściej były to sosny wejmutki, zwisające odmiany jesiona wyniosłego, buka pospolitego i dębu szypułkowego. Wraz z tymi gatunkami w grupach drzew pojawiały się malownicze brzozy brodawkowate i modrzewie. W nielicznych parkach zachowały się okazy drzew szczególnie rzadkich i cennych, zestawionych w wykazie na końcu opracowania.
      W parkach zabytkowych najczęściej występującymi krzewami są: śnieguliczka biała, porzeczka złota i alpejska, bez lilak, bez czarny, karagana syberyjska, trzmielina brodaw-kowata, tawuła wierzbolistna.
      Stan przetrwania zabytkowych zespołów zieleni podworskiej określić należy jako niekorzystny. Tylko nieliczne przetrwały w całości, gdzie obok parku towarzyszącego siedzibie mieszkalnej zachował się zespół gospodarczy wraz z wydzielonymi terenami upraw oraz alejami dojazdowymi. Najczęściej niszczeniu ulegały części gospodarcze, a zostawały jedynie fragmenty parków przy dworach.
      Przyczyn niszczenia zabytkowych zespołów zieleni jest wiele. Do najczęstszych i najgroźniejszych zaliczyć należy wadliwą gospodarkę i niewłaściwe użytkowanie. Szczególnie niebezpieczne dla ogrodów były i są niekontrolowane działania budowlane, prowadzące do zmian przestrzennych oraz nieodwracalne niszczenie drzewostanów. Dodatkowo zagrożenie stwarzają wszelkie zmiany warunków naturalnych środowiska oraz czas, powodujący starzenie się nie tylko budowli, ale również tworzywa roślinnego. Na terenie województwa zamojskiego, stosunkowo najlepiej zachowały się zespoły w Klemensowie, Łabuńkach, Łabuniach, Dołhobyczowie, Tarnogórze, Sitnie, Werbkowicach, Woli Żółkiewskiej.

WYKAZ RZADKICH GATUNKÓW DRZEW WYSTĘPUJĄCYCH W PARKACH ZABYTKOWYCH WOJEWÓDZTWA ZAMOJSKIEGO
WYKAZ PARKÓW ZABYTKOWYCH WOJEWÓDZTWA ZAMOJSKIEGO



1. rezerwat "Piekiełko"



2. Czarny Staw - rozlewisko strumienia Świerszcz



3. Kościółek na wyspie w Zwierzyńcu
4. Hrebenne - Cerkiew



5. Bukowa Góra - RPN
6. RPN zimą





kontakt: Danuta Kawałko | design by Piotr Borowiec
góra stronymapa strony