Pomin nawigacje

Zamojskie nekropolie


      Ogromne znaczenie cmentarzy dla historii i kultury naszego kraju stawia je obok innych zabytków, które w myśl Ustawy o ochronie dóbr kultury i o muzeach, winny być chronione. Równocześnie, należna zabytkom cmentarnym ochrona z uwagi na osobliwą specyfikę tych zabytków, nie zawsze może być zapewniona. Trudności związane z właściwym utrzymaniem i ochroną cmentarzy wyłoniły potrzebę zajęcia się problemem w skali ogólnopolskiej. Z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Stowarzyszenia PAX, w kwietniu 1980r. zorganizowano w Halinie ogólnopolskie spotkanie przedstawicieli resortów, organizacji społecznych, kościołów i związków wyznaniowych, zainteresowanych problematyką cmentarną. Zjazd "Halin I" nakreślił podstawowe kierunki prac w zakresie ochrony cmentarzy a powołany międzynarodowy Komitet d/s Ochrony Zabytkowych Cmentarzy, stał się koordynatorem wszelkich poczynań. Podstawowym zadaniem, jakie postawił Komitet, było wstępne zewidencjonowanie wszystkich cmentarzy w kraju oraz rozpoznanie ich zasobów historycznych, artystycznych, krajobrazowych i przyrodniczych, wynikiem czego miało być założenie kart cmentarzy, to zaś podstawą do działań związanych z ochroną cmentarzy.
      Odpowiednikami międzyresortowego Komitetu na szczeblu województw stały się Wojewódzkie Komitety Koordynacyjne, którym przewodniczą Wojewódzcy Konserwatorzy Zabytków. W województwie zamojskim całość spraw związanych z ewidencjonowaniem cmentarzy przejęli Wojewódzki Konserwator Zabytków oraz Biuro Badań i Dokumentacji Zabytków.
      W trakcie akcji ewidencyjnej cmentarzy wyłaniały się wciąż nowe problemy, zarówno organizacyjne, jak i merytoryczne. Miejscem ożywionych dyskusji i wymiany doświadczeń były coroczne zjazdy w Halinie. Halińskie spotkania mają już dziś pięcioletnią tradycję i niemały dorobek w postaci rozbudzonej w wielu środowiskach wrażliwości na ochronę cmentarzy, czego wynikiem jest znaczne zaawansowanie prac ewidencyjnych w wielu województwach oraz rozpoczęte, wprawdzie na niewielką skalę w stosunku do potrzeb, prace przy zabezpieczeniu i konserwacji starych cmentarzy.
      Zakończona w połowie br w województwie zamojskim wstępna ewidencja cmentarzy, zamyka blisko czteroletni okres wytężonych prac. Prowadzone badania terenowe pozwoliły zlokalizować wszystkie cmentarze oraz założyć dla nich karty ewidencyjne określające: zasobność w drzewostan i nagrobki o wartościach zabytkowych, kompozycję cmentarza, związki regionu z wydarzeniami historycznymi i działalnością ludzi zasłużonych dla regionu i kraju, stan zachowania nekropolii. Ewidencji poddano cmentarze grzebalne oraz cmentarze przykościelne, na których znajdują się nagrobki lub widoczne mogiły. W badaniach nie uwzględniono tych cmentarzy przykościelnych, które zgodnie z dawną tradycją do końca XVIII wieku (do czasu przenoszenia cmentarzy grzebalnych poza mury miast i osiedla ze względów sanitarnych) stanowiły teren grzebalny. Będą one przedmiotem odrębnych opracowań. W wyniku akcji ewidencyjnej ustalono, że na terenie województwa zamojskiego znajduje się 358 cmentarzy. Są to cmentarze wyznaniowe (rzymsko-katolickie, prawosławne, greko-katolickie, mojżeszowe, polsko-katolickie), cmentarze wojenne (z wojen światowych i powstań narodowych) oraz cmentarze komunalne. Największą liczbę stanowią cmentarze rzymsko-katolickie, co jest odbiciem obecnej sytuacji wyznaniowej. W grupie tej są cmentarze, których przynależność wyznaniowa od czasu założenia nie zmieniła się oraz cmentarze greko-katolickie i prawosławne przejęte w użytkowanie przez parafie rzymsko-katolickie w latach 20-tych obecnego stulecia. Drugą pod względem liczebności grupę stanowią cmentarze prawosławne zakładane w końcu XIX wieku, bądź przejmowane od dawnych parafii greko-katolickich po likwidacji w 1875r. unickiej diecezji chełmskiej i włączeniu jej do kościoła prawosławnego. Małą grupę stanowią cmentarze greko-katolickie, które nie zmieniły swej przynależności wyznaniowej. Niewiele również zachowało się cmentarzy wyznania mojżeszowego. Zostały one zniszczone niemal w całości podczas II wojny światowej, zaś te które pozostały (poza nielicznymi przypadkami) oprócz przekazu o ich lokalizacji, nie zawierają żadnych elementów pozwalających na identyfikację w terenie. Rzadko występują na terenie województwa cmentarze polsko-katolickie. Osobną grupę stanowią cmentarze wojenne. Istnieje o nich najwięcej przekazów i są najbardziej czytelne w terenie. Cmentarze komunalne tworzą najmniej liczną i najmłodszą grupę cmentarzy.
      Najstarsze cmentarze związane są z wyznaniem rzymsko-katolickim i pochodzą sprzed XIII wieku. Ich lokalizacja jest ciągła i związana z lokalizacją kościołów. Najwięcej cmentarzy zakładano w XIX wieku, przy czym w I połowie były to cmentarze rzymsko-katolickie i greko-katolickie, zaś w II połowie cmentarze prawosławne. I połowa XX wieku przynosi wiele cmentarzy wojennych oraz po odzyskaniu niepodległości w 1918 r., cmentarzy rzymsko-katolickich. Nie udało się ustalić czasu zakładania cmentarzy żydowskich.
      Największe zagęszczenie cmentarzy występuje we wschodniej części województwa, co jest wynikiem zmian przynależności wyznaniowej zamieszkującej tam ludności. Najmniej cmentarzy spotyka się w północno-zachodnich gminach województwa, gdzie parafie rzymsko-katolickie i lokowane przy nich cmentarze obsługiwały rozległe tereny. Występuje dość duża rozpiętość zajmowanego przez cmentarze miejsca. Obok kilkuarowych cmentarzy wojennych czy prawosławnych, znajdują się wielohektarowe cmentarze rzymsko-katolickie. Zasobność cmentarzy w nagrobki o wartościach zabytkowych jest bardzo zróżnicowana. Są cmentarze zawierające kilka nagrobków, inne zaś zawierają takich nagrobków kilkadziesiąt lub kilkaset. Dominującym na terenie województwa zamojskiego jest nagrobek wolnostojący w formie krzyża na postumencie. Obok tego typu nagrobka pojawia się płyta pozioma, niezwykle rzadko rzeźba figuralna, płaskorzeźba, kapliczka czy grobowiec. Spotyka się również żeliwne lub kamienne ogrodzenia grobów. Najczęściej stosowanym materiałem w nagrobkach o wartościach zabytkowych jest piaskowiec józefowski. Bardzo rzadko występuje inny kamień. Nieliczne nagrobki żeliwne spotkać można prawie wyłącznie na cmentarzach rzymsko-katolickich. Drewno, z uwagi na swoją mniejszą trwałość od w/w materiałów nie występuje zbyt często, choć wiadomo jest, że na wiejskich cmentarzach występowało ono masowo. Drzewostan rosnący na cmentarzach sadzono zwykle na ich obrzeżach, dzięki czemu można dziś odczytać najstarsze kwatery cmentarne, wzdłuż alei oraz przy mogiłach ziemnych w zastępstwie nagrobka trwałego. Niepielęgnowane drzewa przez szereg lat dawały wiele odrostów i samosiewów, wiele drzew ginęło w sposób naturalny, inne wycinano. Do dziś niewiele cmentarzy zachowało dawny, czytelny układ zieleni. Podobnie zatarciu uległy stare podziały na kwatery. Alejki zakładano zgodnie z nowymi potrzebami, co zmieniało starą kompozycję.
      Pod względem stanu zachowania wymienić należy trzy grupy cmentarzy: cmentarza zasobnego w drzewostan i wartościowe nagrobki właściwie użytkowane, gdzie współczesne pochówki nie stanowią zagrożenia dla substancji zabytkowej; nieużytkowane i niepielęgnowane cmentarze, które ulegają zniszczeniu samoistnemu; cmentarze użytkowane w sposób niewłaściwy z wykorzystaniem starych kwater pod nowe pochówki oraz powtórnym wykorzystaniem starych nagrobków jako materiału kamieniarskiego. I tych cmentarzy jest zdecydowanie najwięcej.
      Nie jest to pełny obraz problemów związanych z cmentarzami, zwłaszcza w kontekście ich wartości zabytkowych. Duży zasób zebranych i stale uzupełnianych informacji będzie przedmiotem szczegółowych analiz i opracowań.





kontakt: Danuta Kawałko | design by Piotr Borowiec
góra stronymapa strony