Pomin nawigacje

Chrześcijańskie cmentarze w Hrubieszowie


Przez wiele wieków cmentarze grzebalne istniały w sąsiedztwie świątyń. Miało to związek ze zwyczajami grzebania zmarłych "ad sanctos", czyli przy grobach świętych męczenników oraz "ad martyres" - ku męczennikom, które rozpowszechniały się już od IV wieku we wspólnotach chrześcijańskich. Miejscami, gdzie przechowywano relikwie świętych i męczenników były niemal wszystkie świątynie. Stąd lokalizacja w ich sąsiedztwie cmentarzy grzebalnych.

Kiedy powstały i gdzie były zlokalizowane dawne cmentarze hrubieszowskie? Szukać ich należy rzecz jasna, zgodnie z panującym zwyczajem przy świątyniach. Tych zaś było wiele.

Można domniemywać, że pierwsza hrubieszowska cerkiew istniała już w połowie XIII wieku. W roku 1255 książę halicki Daniel Romanowicz dziękował Bogu za dobre polowanie, modląc się przed św. Mikołajem. Niewykluczone, iż było to w cerkwi pod jego wezwaniem. Ze Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich dowiadujemy się, że Władysław książę mazowiecki i bełzki ufundował w Hrubieszowie cerkiew pod wezwaniem św. Mikołaja. Nieznane są miejsca lokalizacji tych świątyń. Cerkwią św. Mikołaja był rekoncyliowany w 1918 r. kościół św. Stanisława Kostki. Budowla ta powstała w latach 1795-1829, w miejscu poprzedniej, pod tym samym wezwaniem, którą w 1731 r. odnotowano jako drewnianą. Analizując ukształtowanie terenu, gdzie zlokalizowana jest dawna cerkiew (wzgórze o dość stromych zboczach, które od północy opływa rzeka Huczwa) oraz przyjmując, że tradycja lokowania świątyni św. Mikołaja dotyczy tego samego miejsca, rozległe wzgórze było przez wiele wieków cmentarzem grzebalnym. Pełnił on te funkcję do końca XVIII wieku. Z dawnego urządzenia zachował się jedynie kamienny krzyż maltański, osiemnastowieczny.

Po zachodniej stronie wąwozu wydzielającego wzgórze z cerkwią św. Mikołaja, około połowy XVI wieku wybudowano cerkiew pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. Ostatnia, drewniana cerkiew po tym wezwaniem przetrwała do 1803 r. Wówczas rozebrano ją i przeniesiono do pobliskiej Brodzicy. Z pewnością wokół tych świątyń także grzebano zmarłych. Dziś jest to teren zabudowany, w niczym nie przypominający cmentarza.

W niedalekim sąsiedztwie wymienionych cerkwi, przy ul. Szewskiej, w 1630 r. mieszczanin Sofroni Kucula ufundował cerkiew Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Była to pierwsza cerkiew murowana. W 1736 r. spaliła się i nigdy nie została odbudowana na tym samym miejscu. Należy przypuszczać, że przez około 100 lat istniał wokół świątyni przy ulicy Szewskiej cmentarz grzebalny. Obecne zagospodarowanie tego terenu zupełnie odbiega od pierwotnego.

Nieznana jest dokładna data erekcji łacińskiej parafii w Hrubieszowie. Istniejące opracowania wykazują pewne rozbieżności. Można jednak przyjąć, że było to około 1400 roku. Kościół ten był niszczony przez kolejne najazdy tatarskie i odbudowywany. Wizytacja biskupia z 1672 r. podaje, że kościół miał dzwonnicę na froncie i murowaną kaplicę fundacji Katarzyny Łysakowskiej. Kolejny kościół farny wystawił w 1677 r. ksiądz Kostyński. Drewniana świątynia przetrwałą ponad sto lat. W 1785 r. rozebrano ją z powodu złego stanu technicznego. Plac kościelny sprzedano w 1811 r. Na miejscu, gdzie stałą hrubieszowska fara w 1873 r. ze składek parafian powstała cerkiew prawosławna istniejąca do dziś. Tak, więc obecny cmentarz cerkiewny i prawdopodobnie przyległe do niego tereny - szczególnie ogród przy XVIII-wiecznej plebani - to najstarszy cmentarz grzebalny obrządku łacińskiego. Z terenu tego jeszcze w 1816 r. ekshumowano na nowy cmentarz za miastem szczątki ludzkie.

Równocześnie z kościołem farnym istniał w Hrubieszowie kościół i klasztor Dominikanów. Konwent Dominikanów ufundował w 1416 r. biskup Jan z Opatowa. Początkowo klasztor znajdował się w sąsiedztwie zamku za miastem. Drewniana zabudowa spaliła się w 1544 roku. W 1549 roku zakonnicy zamienili z zamkiem place i przenieśli się bliżej rynku, gdzie wznieśli drewniany kościół. Około 1751 r. w tym samym miejscu powstała świątynia murowana. Zakonnicy murowali kościół i klasztor przy pomocy finansowej Kuropatnickich i Kurdwanowskich. Podziemia kościelne z czasem kryły groby obu tych rodzin. Dawny kościół podominikański pod wezwaniem św. Mikołaja od roku 1781 pełni funkcje parafialne. Zarówno w miejscu d. lokacji Dominikanów (sąsiedztwo ówczesnego zamku - dziś dworu Du Chateau i jego otoczenie w kierunku wschodnim) oraz kościoła św. Mikołaja i domu parafialnego, od XV do końca XVIII wieku znajdowały się cmentarze grzebalne. W rejonie ulicy Czerwonego Krzyża dawnej Szpitalnej lokalizować należy kościół Świętego Ducha. Został on ufundowany wraz ze szpitalem z dobrowolnych darów mieszkańców miasta. Odbudowany po zniszczeniu w 1685 r. Przed 1750 rokiem ponownie uległ zniszczeniu i już nigdy nie został odtworzony. Niewykluczone, że przy świętoduskim kościele był cmentarz grzebalny. Dawne szpitale były domami opieki, przytułkami dla starców, nie zaś miejscami gdzie prowadzono czasowe leczenie ludzi chorych. W związku z tym cmentarz przy kościele Świętego Ducha był prawdopodobnie przeznaczony dla najuboższych mieszkańców miasta.

W 4 ćwierci XVIII wieku, zgodnie z wchodzącym zwyczajem przenoszenia cmentarzy poza granice miast ze względów sanitarnych, założono dla Hrubieszowian wyznań chrześcijańskich, wówczas rzymsko- i grekokatolików, nowy cmentarz. Został on zlokalizowany na wschód od miasta, na wygonie, przy drodze do Gródka. Po raz pierwszy wymieniony jest w 1788 roku, ale niewykluczone, że powstał kilka lat wcześniej.

W początkach XIX wieku, na cmentarz za miastem ekshumowano szczątki zmarłych z dawnych cmentarzy przykościelnych oraz podziemi hrubieszowskich kościołów. Porządkowano w ten sposób tereny, które z czasem miały pełnić zupełnie inne funkcje, wykorzystując je najczęściej pod zabudowę. Ekshumowane szczątki złożone zostały przy murowanej kapliczce słupowej z 1803 roku, znajdującej się w północnej części cmentarza.

Najstarszą częścią cmentarza jest prostokąt, który wyznaczają: od południa alejka wschód-zachód biegnąca od bramy, od wschodu główna alejka północ-południe, granica zachodnia pokrywa się z obecną, wzdłuż ulicy Kolejowej, zaś od północy sięga po kapliczkę z 1803 r. Pod hrubieszowski cmentarz, w momencie zakładania przeznaczono około 1 hektara gruntu. Świadczy to o dużych potrzebach w tym zakresie, wynikających z liczby mieszkańców, zważywszy, że oddzielny cmentarz posiadali Żydzi. Około 1846 r. cmentarz za miastem powiększono do rozwidlenia dróg w kierunku północnym. To pierwsze powiększenie miało raczej uzasadnienie w potrzebie porządkowania przestrzennego otoczenia.

Reskrypt J.O. ks. Namiestnika z 1842 r. nakazywał wyznaczenie miejsca do grzebania zmarłych wyznania prawosławnego. Nie wiadomo, kiedy został on wcielony w życie, ale z ustaleń Komisji Rządowej w 1860 r. wynika, że nie był to oddzielny cmentarz, lecz kwatera na obrzeżu cmentarza katolickiego. W roku 1865 cmentarz powiększono po raz drugi, przyłączając doń plac od strony południowej. Utworzono w ten sposób nowy cmentarz prawosławny, oddzielony od katolickiego alejką. Trzecie powiększenie miało miejsce w roku 1871, w kierunku wschodnim. Kolejne projektowano w 1880 r. jako przedłużenie kwatery prawosławnej na południe. Nie doszło ono jednak do skutku. Drugie dziesięciolecie XX wieku przyniosło liczne walki, które toczyły się w okolicach Hrubieszowa. Trwały tu działania I wojny światowej, walki polsko-ukraińskie w 1918-1919 oraz walki z wojskami Budionnego w 1920 r. Cmentarz, na którym pochowano poległych żołnierzy założono po zakończeniu walk, w miejscu niezrealizowanego powiększenia z 1880 r. Został on poświęcony w 1924 r. W 1939 r. w kwaterze wojskowej pochowano Żołnierzy Września. Po raz kolejny powiększenia dokonano między 1957 a 1961 rokiem, przyłączając południowo-wschodni narożnik. W latach 80-tych dodano do cmentarza pas ziemi od wschodu, a w 1994 r. od południowego-wschodu. Obecna powierzchnia hrubieszowskiej nekropolii wynosi około 6 hektarów.

Niemal wszystkie materiały źródłowe dotyczące cmentarzy zawierają informacje o ich ogrodzeniach, które stanowiły na przestrzeni lat nie lada problem dla administracji cmentarnych. Ich jakość, a co za tym idzie skuteczność, miały związek z przestrzeganiem przepisów sanitarnych. Złe zabezpieczenia terenów grzebalnych nie zamykały nań drogi zwierzynie, która chodząc samopas rozkopywała groby. Początkowo hrubieszowski cmentarz za miastem otaczał wał ziemny z rowem. Wokół rosły drzewa. Na cmentarz prowadziła drewniana brama. Mimo zabezpieczenia darnią wał podlegał wpływom atmosferycznym i rozmywany obniżał się. Wówczas jako dodatkowe zabezpieczenie zastosowano bariery (żerdzie). W 1871 r. cmentarz po powiększeniu oparkaniono w słupy i łaty oraz opatrzono dwiema bramami sztachetowymi. Inwentarz z 1920 r. podaje, że od frontu cmentarz ogrodzony był płotem sztachetowym na murowanej z cegły podmurówce, przy murowanych słupach. W roku 1962 otrzymał nowe ogrodzenie. Są to metalowe przęsła miedzy murowanymi słupami, nad betonowym cokołem. Na cmentarz prowadzą trzy bramy: od ulicy Nowej z 1956 r. i dwie nowsze, metalowe od ulicy Kolejowej.

Hrubieszowski cmentarz ma kształt wydłużonego wieloboku. Jego architektoniczną dominantę stanowi murowana kaplica grobowa, stojąca przy ogrodzeniu wzdłuż ulicy Kolejowej. Fundatorami kaplicy byli Wiktoria z Rosnowskich i Nikodem małżonkowie Korotyńscy. W jej kryptach znajdują się groby rodzinne fundatorów. Kaplicę wznieśli Korotyńscy w 1860 r. w neogotyckim stylu. Wewnątrz znajduje się barokowy ołtarz świętego Jóżefa. Wejście do krypty grobowej z zewnątrz, w przyziemiu elewacji zachodniej. Do czasu wzniesienia kaplicy na cmentarzu dominowała trzykondygnacyjna kapliczka słupowa z 1803 r. Kapliczka założona została na rzucie kwadratu. Wieńczy ją kamienny daszek brogowy z żelaznym krzyżem. Ściany zdobione są przez ryzality i wnęki. W trzeciej kondygnacji znajduje się otwarta z trzech stron latarnia. Pierwotnie stała tu rzeźba Chrystusa Frasobliwego (obecnie na plebanii rzymskokatolickiej). Cmentarz podzielny jest na duże kwatery, których układ jest obrazem jego kolejnych powiększeń. Oprócz dużej kwatery wojennej, zwanej nawet cmentarzem wojskowym, gdzie pochowani są żołnierze polegli w różnych bitwach (I wojny światowej, wojny polsko-ukraińskiej 1918-1919, wojny bolszewickiej 1920 r., wojny obronnej 1939 r., polegli podczas okupacji), w północnej części cmentarza znajduje się samodzielna kwatera z lat 1918-1919. Pochowani w niej żołnierze zmarli z odniesionych ran. W centrum jest grób Legionistów oraz kwatera kolejarzy zamordowanych przez UPA w 1944 r. Alejki ziemne biegnące z północy na południe i ze wschodu na zachód krzyżują się prostopadle. Większość grobów usytuowana jest w rzędach i kierowana na wschód i zachód.

Zasada orientowania, czyli zwracania na wschód prezbiteriów cerkiewnych obowiązywała we wschodnim budownictwie sakralnym od V wieku, zaś w budownictwie kościelnym zachodnim od końca X wieku. Oprócz świątyń obejmowała także pochówki. Najbardziej konsekwentnie przestrzegana była przez Żydów oraz chrześcijan obrządków wschodnich. Z czasem uległa liberalizacji. Często obserwuje się kierowanie pochówków, niejako w zamian, w kierunku świątyń, obecnie niemal zawsze w stronę alejek. Ułatwienie to stosuje się ze względów porządkowych.

Na cmentarzu hrubieszowskim występują różnorodne formy nagrobków. Najstarszą grupę z końca XVIII i początku XIX w. stanowią kamienne nagrobki monumentalne. Z końca XVIII w. pochodzi obelisk na postumencie Agnieszki z Dunikowskich Terleckiej zm. W 1790 r. Obelisk od postumentu oddziela płyta z akroterionami na narożach. Na grobie Pauliny z Gawińskich Zahorowskiej zm. 1827 r. stoi monumentalny obelisk na dwustopniowym postumencie. Jedyną dekoracją nagrobka jest wielostopniowy gzyms uskokowy na płycie oddzielającej obelisk od postumentu. Zmarły w 1831 r. ksiądz Ignacy Chruściechowski posiada niezwykle oryginalny nagrobek. Jest to wydłużony postument przykryty płytą z gzymsami, na którym umieszczone są trzy obeliski zwieńczone kulami. Kamienny obelisk na postumencie stoi na grobie Teodozji Mielnikówny zmarłej w 1834 r. podobny nagrobek, ale dekorowany ornamentem w postaci kimationu, wystawiony został w 1851 r. rodzicom przez Leandra i Wincentego Chrzanowskich. Jedyny w swoim rodzaju jest nagrobek Marianny Grzymaliny (zm. 1835 r.). Postument przykryty płytą z wielostopniowym gzymsem uskokowym zdobi urna dekorowana girlandami. Na cmentarzu znajduje się klasycystyczny nagrobek z poł. XIX w. (z wymontowaną tablicą inskrypcyjną) przedstawiający dwie złamane kolumny na wydłużonym postumencie. Kolumny złączone są rodzajem zwisającego welonu, umieszczonego na owalnych ramkach. Są tu także klasycystyczne nagrobki krzyżowe dekorowane akroterionami, żłobkowaniem na ramionach krzyży, ornamentem w postaci kimationu, trójlistnie zakończonymi ramionami krzyży.

Interesującą grupę stanowią grobowce. Najstarszy z nich grobowiec klasycystyczny znajduje się w północnej części cmentarza. Murowany, z kamienna okładziną, posiada nadbudowę w formie katafalkowej. Nie posiada tablicy inskrypcyjnej. Do kaplicy Korotyńskich przylega najobszerniejszy w grupie grobowiec Milowiczów. Murowany, otynkowany, wysoko wyniesiony ponad ziemię. Na płycie przykrywającej grobowiec kamienny obelisk oraz filarki połączone metalowym prętem. Dużo skromniejszy jest grobowiec rodziny Du Chateau. Murowany, otynkowany, z wystającymi nad wierzchnia płytę przyczółkami. Szczególnie okazały jest grobowiec rodziny Podhoreckich - na wysoko wyniesionej płycie okazały obelisk z czarnego marmuru. Całość otoczona ogrodzeniem z ozdobnych sztachet żeliwnych.

Na cmentarzu najliczniej występują nagrobki krzyżowe (krzyże na postumentach i przy stellach). Są także obeliski, płyty poziome i stelle, aedicule, nagrobki imitujące pnie drzew, kapliczki, nagrobki figuralne (gipsowe figury Matki Bożej Niepokalanie Poczętej, Chrystusa w przedstawieniach Drogi Krzyżowej, aniołków). Wiele jest nagrobków kamiennych (z piaskowca, wapienia, granitu), ale najwięcej lastrikowych - szczególnie w nowych kwaterach. Niezwykle rzadko spotyka się żeliwne nagrobki (głównie w części prawosławnej cmentarza).

Teren cmentarza porasta liczny drzewostan. Najstarsze drzewa, być może z końca XVIII w., rosną w jego północno-zachodniej części i nie tworzą czytelnej kompozycji. Młodsze jesiony i kasztanowce występują wzdłuż głównych alej. Pochodzą prawdopodobnie z pocz. XX wieku. W układzie rozproszonym występują także: lipy, klony, brzozy, topole, wierzby, świerki. Najmłodsze - krzewy iglaste - rosną przy grobach.

Hrubieszowski cmentarz kryje prochy wielu zacnych obywateli zasłużonych dla miasta, regionu, a nawet znanych i uznanych w Polsce oraz nagradzanych za swą pracę w świecie. Wspomnienie tylko niektórych mogłoby wywołać uzasadnione uwagi czytelników. Zamieszczenie wszystkich znacznie powiększyłoby objętość opracowania. Stąd pisząc o cmentarzu hrubieszowskim celowo odeszłam od prezentowania biogramów, mając nadzieję, że praca taka powstanie, a jej twórcami będą znakomici regionaliści hrubieszowscy.

Ziemia, po której chodzimy niemal na każdym kroku kryje prochy ludzkie. W samym Hrubieszowie, na przestrzeni sześciu wieków doliczyć się można siedmiu miejsc, gdzie były dawniej cmentarze grzebalne wyznań chrześcijańskich. A przecież mieszkali tu także Żydzi, którzy mieli bardzo duży cmentarz przy ulicy Kruczej. Szczątki zmarłych z nieczynnych cmentarzy i podziemi kościołów zostały ekshumowane i ponownie pochowane blisko 200 lat temu. Wspominając to czyż nie należałoby spojrzeć z większym szacunkiem na nagrobki, które nie posiadają z przyczyn naturalnych swoich opiekunów. Szczególnie zagrożone najstarsze z nich często wymagają niewielkich działań, aby uratować je na kolejne dziesiątki lat, by mogły świadczyć o mieszkańcach tej małej hrubieszowskiej ojczyzny.



S ł o w n i c z e k

Aedicula - 1). Nisza ujęta po bokach dwiema kolumnami, półkolumnami lub pilastarmi podtrzymującymi belkowanie zwieńczone frontonem; stanowi obramienie drzwi, okna, nagrobka, posągu, itp. 2). Kapliczka zwieńczona frontonem opartym na kolumnach lub pilastrach.

Akroterion - dekoracyjny element architektoniczny, umieszczony na szczycie i narożach budynków oraz nagrobków; ma postać stylizowanych liści akantu, palmet, wolut, waz, kielichów, obelisków, figur.

Girlanda - motyw dekoracyjny w formie podwieszonego po bokach półwieńca złożonego z owoców.

Gzyms - element architektoniczny w formie poziomego, przeważnie profilowanego pasa wysuniętego z lica ściany; zdobi zewnętrzne i wewnętrzne mury budowli, kominków, pieców, sprzętów, nagrobków; pełni funkcje ochronne.

Kimation - ornament ciągły złożony z różnego rodzaju stylizowanych liści.

Obelisk - wysoki słup, przeważnie czteroboczny, zwężający się ku górze, u szczytu ścięty w formę ostrosłupa.

Stella - kamienna płyta nagrobna umieszczana w pozycji pionowej.





kontakt: Danuta Kawałko | design by Piotr Borowiec
góra stronymapa strony