Pomin nawigacje

Chluba Szczebrzeszyna. Zespół Szkół im. Zamoyskich


Dzisiejsza ulica Zamojska w Szczebrzeszynie jest najstarszą ulicą w mieście. Tędy przebiegał szlak handlowy od przeprawy na rzece Wieprz w Starym Brodzie, w kierunku Zamościa a wcześniej Lublina. Jeszcze w XVII i XVIII stuleciu Starym Miastem zwano przedmieście lokowane w ciągu ulicy Zamojskiej. Było ono zapewne stadium przejściowym między osadą grodową a lokacyjną gminą miejską, która rozwijała się wokół obecnego rynku. W XIX wieku, w ciągu ulicy Zamojskiej istniał układ komunikacyjny, który dziś nazwano by rondem. Wówczas mówiono o tym miejscu "okręg rekreacyjny" Szkół Zamoyskich.

Jak doszło do jego powstania? Miało to, rzecz jasna związek z wydarzeniami historycznymi.

Po pierwszym rozbiorze Polski - Zamość, a także Szczebrzeszyn znalazły się w zaborze austriackim. Władze austriackie w 1784 roku zamknęły istniejącą od 1594 r. Akademię Zamojską. W jej miejsce powołano Liceum Królewskie, które na przełomie XVIII i XIX wieku przekształcono w Szkołę Wojewódzką im. Zamoyskich. Szkoła ta działała do 1809 r. Jej pracę przerwało wkroczenie do Zamościa wojsk księcia Józefa Poniatowskiego, które zajęły gmachy szkolne na koszary. Ówczesny XII ordynat Stanisław Kostka Zamoyski, po dwóch latach przerwy przeniósł szkołę pobliskiego Szczebrzeszyna. Początkowo, jako wydziałowa, znalazła ona lokum w ratuszu. W 1819 r. uzyskała status wojewódzkiej, zaś ordynat zobowiązał się do wystawienia nowych budynków szkolnych w Szczebrzeszynie. Plany zatwierdziła Komisja Rządowa Oświecenia Publicznego. Budowla miała być ukończona na 31 lipca 1822 roku.

W związku z planowaną inwestycją, już w 1819 r. zawarto szereg umów z mieszkańcami Szczebrzeszyna na wymianę placów, aby uzyskać teren pod budowę.

Nieznani są projektanci zespołu szkół w Szczebrzeszynie. Należy przypuszczać, że byli to architekci będący w służbie rodziny Zamoyskich. Dla Zamoyskich pracowali w tym czasie: Henryk Ittar, Jakub Hempel, Franciszek Albert Lessel.

Pierwszy znany projekt zespołu ukazuje "Plan Połanku Skarbowego w Szczebrzeszynie" z 1820 r. Wynika z niego, że centralna część zespołu zlokalizowana została na "Gruntach do Skarbu Należących", pozostała zaś na "Gruntach Mieyskich". Zespół przedstawiony jest jako otoczony budynkami czworobok. Od strony rzeki zamyka go "Dom na Szkoły Zamoyskich", po przeciwnej stronie "Szpital Ordynacki", prostopadle do nich dwie oficyny mieszkalne oraz dwie "projektowane budowle, jeżeli się onych potrzeba okaże". Za oficynami i projektowanymi budowlami są cztery inne budynki nieopisane w legendzie. Centrum zajmuje "Plac na Igrzyska Gimnastyczne", a za "Domem na Szkoły Zamoyskich" jest niewielki "ogród Spacerowy" niesięgający rzeki Wieprz. Od zespołu prowadzą drogi do miasta (z południowego-zachodu i północy). Otacza go też droga od strony zachodniej. Układ ten sugeruje, że pierwotnie nie planowano przejazdu przez zespół i aby dojechać do miasta należało objechać zabudowę szkolną.

Pochodząca z ok. 1820 r. "Mapa granic Szczebrzeszyna" ukazuje zespół szkół w powiązaniu z miastem. Jest on oddalony od rynku o ok. 400 m. Nie omijają go drogi objazdowe do miasta, przejazd wytyczony jest przez jego środek. I tu pojawia się wspomniane wcześniej rondo, tj. droga wokół centralnego placu w zespole. Budowle szkolne są jeszcze w budowie. Na planie nie ma wspomnianego wcześniej szpitala ordynackiego.

Wykonany przez geometrę Bojanowskiego w 1822 r. "Plan zabudowania Starego Szczebrzeszyna" wykazuje zabudowę szkolną jako już istniejącą. Równolegle do rzeki stoi budynek główny, prostopadle do niego cztery oficyny, za nimi budynki gospodarcze, między budynkiem głównym i rzeką ogród podzielony na sześć prostokątnych kwater przez krzyżujące się alejki. Wokół centralnego placu prowadzi droga z Zamościa do Zwierzyńca. Teren zespołu szkolnego nie jest zadrzewiony, w przeciwieństwie do innych miejskich placów. Zewnętrzną stronę drogi wokół okręgu zabezpieczają (prawdopodobnie) słupki kamienne.

Szkoła Wojewódzka w Szczebrzeszynie 1 września 1822 r. rozpoczęła rok szkolny w nowej siedzibie. Gmach główny, na parterze i I piętrze mieścił klasy i salę egzaminacyjną, zaś na II piętrze salę rysunków, bibliotekę, gabinet fizyczny i chemiczny. Oficyny przeznaczone były na mieszkania dla rektorów i nauczycieli.

W 1823 roku Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Policyi zatwierdziła "Plan rozbudowy miasta Szczebrzeszyna". Rozbudowa nie ominęła zespołu szkolnego. Na planie ponownie pojawił się projekt budowy zespołu szkolnego zlokalizowanego na linii zamykającej założenie szkolne od północnego-zachodu oraz projekt obsadzenia drzewami dróg w zespole. Plan przewiduje brukowanie ulicy szkolnej (od rynku do zespołu), a także nową drogę do Turobina na przedłużeniu drogi do Niedzielisk w kierunku północno-zachodnim.

Za sprawą rektora szkoły, Jana Zienkowskiego, w 1828 r. powstał nad Wieprzem zaprojektowany wcześniej ogród. Prawdopodobnie oprócz funkcji spacerowo-ozdobnej pełnił on rolę ogrodu botanicznego. Rosło w nim 1500 plant (sadzonek), nieznanych obecnie gatunków.

Powstały w latach 20-tych XIX wieku zespół szkolny w Szczebrzeszynie to z pewnością jedno z ciekawszych założeń tego typu. Powiązany był przestrzennie z miastem, którego zabudowa z nim się łączyła, a z czasem go wchłonęła. Założony na szlaku komunikacyjnym z Zamościa do Zwierzyńca stał się jego elementem.

Z użytkowaniem zespołu wiąże się kilka pytań: W jaki sposób korzystano z ówczesnego ronda? Czy przy braku precyzyjnego kodeksu drogowego nie próbowano skracać sobie drogi jadąc jego środkiem? A może rogatki tej strzegli pracownicy ordynata, bądź urzędnicy miejscy? Nie wiemy także w jaki sposób korzystano z ronda jako okręgu rekreacyjnego. Czy posiadał urządzenia sportowe? Pojedyncze, najstarsze drzewa (lipy, jesion) nie pozwalają dzisiaj na odtworzenie kompozycji zieleni.

Szkoła szczebrzeska podlegała kolejnym zmianom organizacyjnym. W 1831 roku przekształcono ją w Szkołę Wydziałową, w 1833 r. w obwodową, a w roku 1834 w gimnazjum. Od roku 1849 była to zaledwie szkoła "realna z dążnością agronomiczną". Z powodu antycarskich wystąpień młodzieży w 1652 r. szkołę zamknięto. Miastu pozostały jedynie szkoła elementarna i rzemieślnicza. Majątek należący do szkół im. Zamoyskich rozdysponowano. Budynki szkolne i gospodarcze, ogród i grunty orne o pow. 30 mórg przekazano na własność Okręgu Naukowego Warszawskiego. Bibliotekę przejął Korpus Kadetów w Brześciu. Sprzęty szkolne sprzedano na licytacji. W 1854 r. opróżniono budynki szkolne i przeznaczono na koszary dla wojska.

Losy zespołu szkolnego w Szczebrzeszynie w połowie XIX w. nie są znane. Pamiętając o tym, że rezydowało w nim carskie wojsko nie należy spodziewać się wzorowego ich użytkowania. Z pewnością zaniedbane były budynki, doszło do zniszczenia lub zdziczenia roślinności w ogrodzie.

W końcu XIX wieku gmach główny z oficynami i ogrodem stanowiły dalej własność rządu i służyły za koszary. Należały do zarządu gmachów wojskowych w Warszawie i posiadały stałego intendenta.

Podczas I wojny światowej w budynkach szkolnych znajdował się szpital wojskowy. Zmarłych od ran żołnierzy grzebano na terenie ogrodu szkolnego. Byli to żołnierze armii austriackiej i niemieckiej wyznania protestanckiego. Na niewielkim cmentarzu (ok. 20 m?) stało kilkanaście krzyży żeliwnych z tabliczkami. Nieliczne inskrypcje zawierały nazwiska, większość tylko numery pochowanych żołnierzy. W okresie międzywojennym cmentarzyk był otoczony drewnianym płotkiem sztachetowym. Opiekował się nim dyrektor gimnazjum Wiktor Jóźwiakowski.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. budynki szkolne dalej służyły celom wojskowym. Jednocześnie trwały spory o odzyskanie zespołu przez resort oświaty, które zakończyły się przekazaniem gmachów w 1921 r. Ministerstwu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Jeszcze w tym samym roku przeniesiono do nich Seminarium Nauczycielskie Męskie z Zamościa. Po 69 latach w murach szkolnych pojawili się uczniowie, zabrzmiały dzwonki, wstąpiło nowe życie.

Nowa szkoła w gmachu głównym ulokowała 5 kursów Seminarium Nauczycielskiego i 4 klasy "ćwiczeniówki". Ponadto: salę muzyczną i gimnastyczną, izbę harcerską, gabinet dyrektora i kancelarię, gabinety - lekarski, pomocy naukowych i fizyko-chemiczny, pracownię biologiczną i robót ręcznych, salę konferencyjną, salę "egzart" i salę aktową. W jednej z oficyn umieszczono internat, w drugiej mieszkania dyrektora i profesorów. W 1924 r. dawną łaźnię wojskową przerobiono na 2 mieszkania nauczycielskie, następnie na pralnię i umywalnię internacką, później kuchnie i jadalnię. Budynki położone na zachód od internatu przeznaczono na mieszkanie dla woźnego i budynek gospodarczy.

W 1921 r. powstał "Projekt parcelacji placy należących do O.Z. położonego w Szczebrzeszynie". Przewidywał on podział na działki placu ordynackiego, przylegającego do zespołu od zachodu i północnego-zachodu. Środkiem placu zaprojektowano ulicę Ordynacką, która dochodziła do zespołu na wprost budynku głównego. Na planie przy północnej granicy zespołu znajduje się budynek (jest to prawdopodobnie remiza strażacka), po przeciwnej stronie projektowanej ulicy Ordynackiej "Kopiec Kościuszki". Na projekcie naszkicowano także podział okręgu rekreacyjnego, co sugeruje pomysł utworzenia ulicy na szlaku z Zamościa. Ulicy Ordynackiej nigdy nie zrealizowano. Nieznane są losy "Kopca Kościuszki". Czy także był to jedynie projekt? Być może powstał w niepodległościowym zrywie, ale jak wyglądał i kiedy go rozplanowano nie wiadomo.

Przejęte przez seminarium Nauczycielskie gmachy szkolne i ich otoczenie były zaniedbane. Budynki wymagały przeróbek i remontów. Porządkowaniem otoczenia zajęli się uczniowie. Pod kierunkiem nauczycieli wywozili gruz, odkopywali rynsztoki i krawężniki, niwelowali teren, karczowali zarośla, budowali boiska. Zakładali sadzawki. Urządzali sad i nowy ogród botaniczny. Po olbrzymich drzewach tworzących dawniej park pozostało jedynie wspomnienie. W nowym ogrodzie botanicznym posadzono wówczas dęby, buki, czarne brzozy, jesiony, klony, białe morwy, sosny, świerki, modrzewie, jodły oraz cisy, dzikie róże, kaliny koralowe, trzmieliny zwyczajne, derenie i rozłogowe berberysy, wawrzynki wilcze łyko, szakłaki pospolite, trzmieliny brodawkowe, kruszyny pospolite, ligustry, głogi, pigwy, bzy lilaki, parczeliny trójlistne, jałowce pospolite. Znalazły tu także miejsce krzewy szlachetne tzw. szczepione róże, żylistki szorstkolistne, śnieguliczki amerykańskie, tawuły oraz liczne rośliny zielne. Jednym słowem była to bardzo bogata kolekcja. Ciekawie prezentował się staw założony w południowo-zachodniej części.

W latach 30-tych XX wieku zaszła istotna zmiana w wyglądzie zespołu. Doszło do jego podziału na dwie części (1933 r.). Przez okręg rekreacyjny przeprowadzono ulicę. Po stu latach funkcjonowania zlikwidowano szczebrzeskie rondo. Tym samym zniszczony został układ przestrzenny założenia, a podzielony ulicą czworoboczny dziedziniec obudowany gmachami przestał istnieć. Część północną przejął na swoje potrzeby magistrat, południowa nadal pełniła funkcje szkolne. Prawdopodobnie wówczas, wzdłuż nowo utworzonej ulicy posadzono szpalery lipowe, których fragmenty zachowały się do dzisiaj.

Podziału dokonano z pewnością z dwóch powodów. Nasilający się ruch na drogach stwarzał trudności w objeździe ronda stanowiącego centrum założenia. Należało rozwiązać ten problem. Pierwsze przymiarki utworzenia ulicy przez okręg rekreacyjny były już na niezrealizowanym planie z 1921 r. Ponadto szkoła nie mogła utrzymać dużej liczby budynków tworzących zespół.

W 1934 r. zlikwidowano Seminarium Nauczycielskie w Szczebrzeszynie. Jego majątek rozparcelowano. Szkole Powszechnej przekazano meble. Do Zamościa i Leśnej Podlaskiej przeniesiono pomoce naukowe. Kuratorium Lubelskie zdeponowało dokumenty. Młodzież ponownie wkroczyła w progi szkolne w 1936 r. Otwarto wówczas gimnazjum, którego działalność przerwała II wojna światowa. Budynki szkolne przejęło znów wojsko. Podczas okupacji były tu koszary niemieckie. Mieszkający w nich żołnierze opiekowali się zlokalizowanym w ogrodzie szkolnym cmentarzykiem wojskowym. Pochowano na nim w tym czasie trzech żołnierzy niemieckich. W 1944 r. szkołę zajęła Armia Radziecka, której żołnierze zniszczyli cmentarzyk z I wojny, rozjeżdżając mogiły ciągnikiem gąsiennicowym. Cały zespół ponownie uległ dewastacji. Bardzo zniszczono teren wokół budynków szkolnych. Podczas kopania rowów strzeleckich wycięto krzewy i część drzew.

Bezpośrednio po wyzwoleniu na nowo otwarto w Szczebrzeszynie gimnazjum, które już 1.IX.1947 r. przekształcono w Liceum Pedagogiczne. Od pierwszych dni przystąpiono do różnorodnych remontów. Uczniowie porządkowali otoczenie szkoły. Zasypywali leje po bombach i rowy strzeleckie. Podwyższyli teren przyszkolny. Zniszczenia wojenne usunięte zostały stosunkowo szybko. Po remontach obiekt szkolny składał się z budynku głównego, budynków internackich (d. oficyn), stołówki i gospodarczych, boisk, ogrodu, dziedzińca. Dziedziniec zamknięto od północy. Miejsce zniszczonego podczas działań wojennych szpaleru lipowego zajął szpaler jesionowy. Prawdopodobnie wówczas podzielono dziedziniec na kwatery.

Mimo uporządkowania terenu ze zniszczeń wojennych przy szkole wciąż trwały prace mające na celu odpowiednie zagospodarowanie otoczenia oraz przystosowanie go do zajęć dydaktycznych i pozalekcyjnych. W latach 50-tych za szkołą powstał ogródek geograficzny. Dzięki prostym urządzeniom można było prowadzić zajęcia z geografii i astronomii, przybliżające wiadomości o Ziemi i zachodzących na niej zjawiskach. Od 1954 r. uczniowie pod kierunkiem nauczycieli rozpoczęli budowę prostych przyrządów gimnastycznych. Początkowo była to: skrzynia darniowa, wspinalnia z zawieszonymi żerdziami, równoważnia z konarów, kozioł o 4 nogach, drążki gimnastyczne. Z czasem powstała zielona sala gimnastyczna, którą zasłynął Szczebrzeszyn w województwie lubelskim. Zajmowała ona plac o powierzchni 1500 m?, zlokalizowany za budynkiem kuchni internackiej. Sala oprócz ww. przyrządów posiadała altankę z drabinek służącą za szatnię i przechowalnie przyrządów zimą, od 1964 r. także za kąpielisko przyboiskowe. W latach 60-tych w ogrodzie szkolnym funkcjonowała mała pasieka. Jej uzupełnieniem były kolekcje roślin miododajnych. Prowadzono tu szkółkę drzew i krzewów ozdobnych oraz poletka doświadczalne roślin uprawnych. W szkolnym stawie hodowano nutrie. Centrum parku mieściło "ptasie miasteczko", gdzie na specjalnie dobranych drzewkach i krzewach gromadziły się różne gatunki ptaków. Przed 1968 r. ogrodzono południową część zespołu, przebudowano całkowicie 2 budynki gospodarcze. Wybudowano nową stołówkę i kuchnię. Cały teren szkolny był zadrzewiony i ukwiecony.

Pomimo ogólnie panującego porządku w obejściu szkoły bez opieki pozostawał niewielki cmentarzyk wojskowy. Podczas budowy strzelnicy szkolnej część mogił uszkodzono, inne pozostały pod nasypem ziemnym (kulochronem). Odkryte podczas robót ziemnych ludzkie szczątki pochowano w nieznanej mogile na cmentarzu parafialnym. W latach 90-tych cmentarzyk upamiętniono symbolicznie, stawiając krzyż z płytą. Całość ogrodzono płotkiem z metalowych sztachet.

Inaczej użytkowana była północna część zespołu szkolnego w Szczebrzeszynie. Wg szkiców przedstawiających Szczebrzeszyn w 1935 r. przy ulicy Zamojskiej mieściły się następujące instytucje: w oficynie zachodniej były biura magistratu oraz areszt zwany "kozą". Tajemniczy budynek na planie z 1921 r. to remiza strażacka. Dwie szkoły powszechne były w oficynie wschodniej. Należały do nich budynki gospodarcze sąsiadujące z oficyną. Szkoły posiadały także sad zajmujący ćwiartkę dawnego dziedzińca oraz teren położony na północ od zespołu. Między budynkiem szkoły i gospodarczym znajdował się ogródek. Pusty plac był przed magistratem. Wzdłuż ulicy stały płoty. Szkice nie wykazują okazałych już wówczas lip, które rosły na obrzeżu okręgu rekreacyjnego. Za remizą, w końcu lat 20-tych urządzono boisko sportowe dla Klubu "Sokół". W 1937 r. wbudowano kamień węgielny pod budynek "Sokoła". Podczas II wojny światowej teren administrowali okupanci. Wkrótce po wyzwoleniu, w 1946 r. w budynku po magistracie i w towarzyszącej mu zabudowie gospodarczej umieszczono Zasadniczą Szkołę Zawodową. Do oficyny wschodniej wróciła Szkoła Podstawowa, która mieściła się tu do 1985 r. Dopiero rok później całą północną część zespołu szkolnego przejęła Szkoła Zawodowa.

Dość istotną zmianą dla tej części zespołu szkolnego było poszerzenie ulicy Zamojskiej oraz budowa kolektora sanitarnego (na początku lat 80-tych). Wycięto wtedy sędziwe lipy rosnące na obrzeżu zespołu. Teren dziedzińca ogrodzono od ulicy i utworzono na nim zieleniec. Wybudowano wówczas niewielki budyneczek portierni. W 1987 r. na dziedzińcu ustawiono pomnik doktora Zygmunta Klukowskiego. Autorem pomnika jest Bogusław Koczwara, zaś jego fundatorami mieszkańcy Szczebrzeszyna.

Jak dziś wygląda dawny zespół szkolny w Szczebrzeszynie? Co pozostało ze świetności tego niezwykłego założenia?

Obecnie północną część dawnego zespołu szkolnego użytkuje Zasadnicza Szkoła Zawodowa. W oficynach znajdują się klasy i administracja szkoły. Budynki gospodarcze to obecnie klasopracownie do nauki zawodu. Podobnie klasopracownie mieszczą się także w budynku po Klubie Sportowym "Sokół" oraz strażnicy OSP, gdzie ponadto jest magazyn oraz mieszkanie służbowe. Teren szkolny otacza płot, wjazdu od ulicy Zamojskiej strzeże niewielki budynek portierni. Część dziedzińca wypełnia zieleniec, gdzie na trawniku rosną kilkunastoletnie modrzewie, sadzone w przypadkowe kompozycje. Między nimi fragmenty urządzeń ogródka jordanowskiego. Stojący na zieleńcu pomnik dr Klukowskiego (odlew popiersia na wysokim - 2,5 m cokole), mimo iż nie jest umieszczony centralnie stanowi główny akcent planistyczny. Oprócz budynków pamiątką po najdawniejszych czasach są dwie okazałe lipy (niewykluczone, że sadzono je podczas urządzania zespołu) oraz kilka pni po wyciętych drzewach.

Od 1969 r. południowa część zespołu szkolnego użytkowana jest przez Liceum Ogólnokształcące. Budynek główny mieści klasy oraz administrację szkoły. We wschodniej oficynie znajduje się internat, a towarzyszący jej budynek gospodarczy służy jak dawniej celom gospodarczym. Oficyna zachodnia od 10 lat pozostaje w remoncie. Zlokalizowane za nią budynki to pomieszczenia gospodarcze oraz pracownia plastyczno-techniczna. W linii budynku głównego stoi kuchnia ze stołówką oraz kotłownia. Dziedziniec szkolny od ulicy Zamojskiej oddzielony jest szpalerem drzew. Na jego wschodnim krańcu rosną stare lipy, na zachodnim klon, sadzone w latach 30-tych XX wieku, w czasie, kiedy likwidowano okręg rekreacyjny. Pozostałe drzewa w szpalerze - jesiony - sadzono prawdopodobnie podczas urządzania zespołu po II wojnie światowej. Najstarszym drzewem w zespole jest jesion rosnący przy zachodniej oficynie. Pochodzi on, z całą pewnością, z nasadzenia pierwotnego. Wnętrze dziedzińca wypełniają cztery prostokątne kwatery, obsadzone przerośniętym żywopłotem z ałyczy i ligustru. Kwatery pokrywa darń. Alejki wydzielające kwatery są utwardzone. Od wschodu przylega do szkoły boisko do siatkówki, do boiska parking. Przy zachodniej elewacji budynku głównego znajduje się trawnik, obok niego usytuowano parking obsadzony grabami. Przed południową elewacją szkoły budowany jest kort do tenisa ziemnego. Na wschód od kortu - boisko do piłki ręcznej, za nim w kierunku rzeki strzelnica. Ze strzelnicą sąsiaduje teren zwany parkiem. Rosną tu resztki starych drzew pochodzących prawdopodobnie z lat 20-tych ob. wieku, tj. czasu urządzania zespołu po odzyskaniu niepodległości oraz samosiewy w różnym wieku. Na osi budynku głównego, za kortem tenisowym znajduje się nieurządzony, do niedawna zadrzewiony teren. Drzewa usunięto stąd w latach 80-tych, a istniejący tu staw zasypano w 1989 r. dziś jego dokładną lokalizację wskazują pozostałości ogrodzenia. Zachodni narożnik zespołu to teren dawnej zielonej sali gimnastycznej. Po czasach jej świetności pozostały jedynie: altanka z drabinek, wspinalnia i kąpielisko przyboiskowe. Wszystkie urządzenia są niekompletne, nie są użytkowane.

Nie istnieje już wspomniany ogródek geograficzny, który w dobie edukacji telewizyjnej stał się przeżytkiem. Ogródka botanicznego nie zastąpiono jego nową formą, np. kolekcją krzewów ozdobnych. Osławioną w kraju zieloną salę gimnastyczną zastąpiły boiska do piłki siatkowej i ręcznej oraz kort do tenisa ziemnego - symbol eleganckiego sportu.

Największą szkodą, jaka wyrządzona została klasycystycznemu układowi kompozycyjnemu było przedzielenie dziedzińca ulicą Zamojską. Niestety, proces ten był nieunikniony, związany z nasilającym się rozwojem miasta wzdłuż starego szlaku z Zamościa do Zwierzyńca. W tym momencie można powiedzieć o braku wyobraźni XIX-wiecznego planisty, a być może o braku innych możliwości w wyborze miejsca pod zespół.

Najcenniejsze dla zespołu jest z całą pewnością to, że funkcja, dla której został utworzony jest kontynuowana. Około 75 lat ze 176 jego całej historii rezydowało tu wojsko, a w okresie "szkolnym" różne rodzaje szkół. Miały one różne możliwości działania, ale wykorzystanie budowli, ich otoczenia wciąż związane było z wychowaniem i kształceniem młodzieży.

Czasy dla zabytków zawsze były trudne. Jednak rzesza kilku setek młodych ludzi, kierowana przez grono oddanych swym szkołom pedagogów i wychowawców może zdziałać wiele.


Literatura
- Górak J., Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, OBiDZ Zamość, 1990
- Kawałko D., Karta cmentarza z I wojny światowej w Szczebrzeszynie (archiwum PSOZ Zamość)
- Kubiak J. i inni, Studium historyczno-urbanistyczne do planu zagospodarowania przestrzennego miasta, PP PKZ O/Warszawa, 1968 (archiwum PSOZ Zamość)
- Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. 1880-1904
- Studziński J., Ewidencja zieleni zespołu szkolnego w Szczebrzeszynie, 1993 (maszynopis w archiwum PSOZ Zamość)
- Red. Stanisław Kosiński, Zakłady kształcenia nauczycieli w Szczebrzeszynie i ich wychowankowie. Studium historyczno-socjologiczne, Lublin 1975
- Relacje mieszkańców Szczebrzeszyna.

Plany
- Plan miasta Szczebrzeszyna z 1823 r.
- Plan zabudowań szkolnych w Szczebrzeszynie z ok. 1825 r.

Fotografie
- Symboliczny cmentarz niemiecki na terenie zespołu szkół (fot. H. Szkutnik)
- Zespół szkolny. Ulica zamojska urządzona w latach 30-tych XX wieku, dzieląca zespół i "okręg rekreacyjny". Na dalszym planie dawna oficyna, obecnie Zasadnicza Szkoła Zawodowa (fot. St. Orłowski)
- Dziedziniec przed budynkiem głównym zespołu szkolnego - obecnie Liceum Ogólnokształcące (fot. st. Orłowski)





kontakt: Danuta Kawałko | design by Piotr Borowiec
góra stronymapa strony