Pomin nawigacje

Skarby wśród nas


WSZYSCY ŚWIĘCI PAŃSCY
ŚWIĘTA AGATA W TRADYCJI, KULCIE I SZTUCE


      Według tradycji święta Agata przyszła na świat w Katanii na Sycylii ok. 235 roku, w arystokratycznej rodzinie rzymskiej. Po przyjęciu wiary chrześcijańskiej złożyła ślub czystości, postanawiając żyć w dziewictwie. Ponieważ odznaczała się niezwykłą urodą, zwróciła uwagę prefekta miasta, rzymskiego namiestnika Kwincjana. Gdy ten zaczął ubiegać się o jej rękę, propozycję odrzuciła, czym naraziła się namiestnikowi. Jako chrześcijankę kazał ją uwięzić. Gdy to nie pomogło, z jego rozkazu oddano Agatę do domu rozpusty, gdzie z pomocą Bożą ustrzegła swojej niewinności. Następnie poddano ją torturom, rozszarpując i obcinając piersi. Po okrutnych torturach rzucono Agatę na rozpalone węgle i tam poniosła męczeńską śmierć za wiarę. Stało się to 5 lutego 251 roku, za panowania cesarza rzymskiego Decjusza - kiedy to miały miejsce jedne z najbardziej krwawych w historii imperium rzymskiego prześladowania chrześcijan. Jej doczesne szczątki spoczęły w rodzinnej Katanii.
      Chrześcijanie otoczyli grób świętej wielką czcią. Jak głosi tradycja, w rok po śmierci Agaty wybuchł wulkan Etna. Miastu zagrażała rozżarzona lawa, czyniąca spustoszenie w okolicy. Jak pisze w Żywotach Świętych Piotr Skarga "�płomienie jako rzeki szły do miasta [...], a kamienie wielkie jako kule ogniste wpadały". Wówczas na ulice wyszła procesja niosąca wydobyty z grobu Agaty welon. Miało to sprawić, że wulkaniczny potok lawy zatrzymał się pod murami. Od tego czasu, w dniu swojej patronki mieszkańcy Katanii obwożą na rydwanie relikwiarz w uroczystej procesji po mieście. Kult Świętej zaczął rozwijać się w sposób szczególny od V wieku, kiedy to spisano akta jej męczeństwa. W następnych wiekach (VI i VIII) wzniesiono w Rzymie dwie bazyliki i kościół ku jej czci. W samej tylko diecezji mediolańskiej wystawiono jej 24 świątyń. Liczby te świadczą o popularności św. Agaty w tamtych czasach.
      Święta Agata jest patronką Sycylii, miasta Katanii, w Polsce miasta Sejny (Diecezja Ełcka). Już od średniowiecza uważana była za patronkę chroniącą od wybuchów wulkanicznych, burzy, pożaru - zwłaszcza spowodowanego uderzeniem pioruna i innych klęsk żywiołowych (powodzi i nawałnic). Za swoją patronkę przyjęły ją zawody mające kontakt z ogniem - giserzy, odlewnicy, ludwisarze, kominiarze i pielęgniarki. Uznana została za orędowniczkę w chorobach piersi i opiekunkę karmiących matek.
      Kult świętej Agaty znany był w Polsce już w XV wieku. Jan Kochanowski napisał na jej cześć Wotywę świętej Agacie od ognia uprzywilejowanej patronce. Każdego roku, 5 lutego, wieszał nad drzwiami kawałek poświęconego chleba, prosząc świętą o ochronę swego dworu. W dniu patronalnym świętej błogosławiono chleb, sól i wodę. Istniało przekonanie, że akcesoria te, zwłaszcza sól wrzucona do ognia tłumi go.
      Na obrazach święta Agata przedstawiana jest w długiej sukni, z kleszczami, którymi była szarpana. Jej atrybutami są: chleb, dom w płomieniach, korona w dłoniach, kość słoniowa - symbol czystości i niewinności moralnej, palma męczeńska, obcięte piersi na misie, pochodnia, płonąca świeca - symbol Chrystusa. Najpiękniejszy bodaj wizerunek świętej Agaty namalował włoski malarz Giovanni Battista Tiepolo (1696-1770). Klasycystyczny obraz olejny "Męczeństwo św. Agaty" (1745-1750) przedstawia postać podtrzymywanej świętej ze wzrokiem skierowanym ku górze. Św. Agata ma obnażone ramiona, a przykrywająca ją szata nosi ślady krwi. Mimo widocznego na twarzy męczeństwa, twarz młodej kobiety odznacza się niezwykłą urodą. Na drugim planie widać postać oprawcy z mieczem oraz młodzieńca z misą, na której umieszczono odcięte piersi. Cała scena przedstawiona została na tle antycznej architektury. Obraz (131x184 cm) jest obecnie w Berlińskim Stätliche Museum. Namalowany został do ołtarza głównego w kościele p.w. św. Agaty w Lendinara (Włochy), gdzie pierwotnie był.
      Na Zamojszczyźnie wizerunek Świętej znajduje się w kościele p.w. Przemienienia Pańskiego w Rachaniach. Ukazana na obrazie święta Agata trzyma w ręce gałązkę palmy - symbol męczeństwa. Przy jej odsłoniętych piersiach artysta umieścił kleszcze, którymi była torturowana. Jest to jeden z pięciu XVIII-wiecznych, owalnych obrazów olejnych, o wymiarach 60x45 cm (na pozostałych św.: Katarzyna Aleksandryjska, Tekla, Mikołaj i Alojzy), namalowanych do rachańskiego kościoła. Niewykluczone, że zamówiła je jedna z fundatorek kościoła - Anna z Bełżeckich żona Adama Rostkowskiego (której staraniem rozpoczęto budowę ob. kościoła w 1769 r.) lub Katarzyna Adrianna z Krasickich Rzeczycka, dzięki której kościół ukończono w 1797 r. Można pokusić się o jeszcze inną hipotezę pochodzenia obrazów. Być może zdobiły one kaplicę pałacową, wzmiankowaną w 1764 r. Obraz św. Agaty jest bodaj jedynym wizerunkiem Świętej w kościołach Diecezji Zamojsko-Lubaczowskiej. Najbliższy mu znajduje się w kościele św. Stanisława w Biskupicach (Archidiecezja Lubelska). Obraz ten, jak również kaplica z ołtarzem i figurą Świętej we wspominanych wcześniej Sejnach, pochodzą także z XVIII w. Te osiemnastowieczne dzieła świadczą o popularności męczenniczki w Polsce, właśnie w tym czasie. W wieku XIX popularność Świętej przeszła do kultury ludowej, co objawia się m.in. licznymi przysłowiami związanymi z Agatą (Chleb świętej Agaty od ognia strzeże chaty; W dzień Agaty pół zimy rogatej; Święta Agata w zimę bogata; Gdy św. Agata po błocie brodzi, człek w Zmartwychwstanie po lodzie chodzi; Na św. Agatę na słońcu wysusz szmatę: Po św. Agacie widzimy myszy w chacie: Święta Agata chatę wymiata). Na prezentowanej w Muzeum Zamojskim wystawie Od powietrza, głodu, ognia i wojny... (październik 2002 - luty 2003) autorstwa Piotra Kondraciuka, znalazły się trzy eksponaty poświęcone św. Agacie. Były to: XVIII-wieczna rycina Eustachego Modzelewskiego ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, popularny wizerunek w postaci XX-wiecznej, kolorowanej fotografii z Muzeum Wsi Lubelskiej (do niedawna na wyposażeniu niemal każdego domostwa) oraz polichromowana rzeźba ludowa Konstantego Chojnowskiego (1943) z Muzeum Północno-Mazowieckiego w Łomży. Ta skromna liczba eksponatów świadczy, że jakkolwiek żywe są w Polsce do dziś tradycje związane ze święceniem soli, chleba i wody w dniu patronki, artyści nie poświęcali jej wiele miejsca w swej twórczości.

Opracowano na podstawie:

  • Karta ewidencyjna obrazu św. Agaty z kościoła p. w. Przemienienia Pańskiego w Rachaniach, wyk. J. Szponar 1989 r. (ze zbiorów WOSOZ Delegatura w Zamościu).
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce. Tomaszów Lubelski i okolice, t. VIII, z. 17, Warszawa 1982.
  • Ogrodowska B., Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce, Warszawa 2001.
  • Wystawa P. Kondraciuka "Od powietrza, głodu, ognia i wojny...", Muzeum Zamojskie 2002/2003.
  • Zaleski W., Święci na każdy dzień. Warszawa 1989.
  • http://www.kfki.hu/arthp/html/t/tiepolo/gianbatt/7_1760s/07agatha.html


"Święta Agata", obraz z kościoła pw. Przemienienia Pańskiego w Rachaniach





kontakt: Danuta Kawałko | design by Piotr Borowiec
góra stronymapa strony