Pomin nawigacje

Kolej na Zamojszczyźnie


Początki kolei

      Kolej była wynalazkiem, który w niezwykły sposób wpłynął na rozwój cywilizacji. Jednym z najstarszych przodków współczesnej lokomotywy był pojazd parowy skonstruowany w 1770 r. przez francuskiego oficera Nicolasa Josepha Cugnota (1725-1804). Dziwaczna trójkołowa machina z dużym, napełnianym wodą kotłem mogła poruszać się z prędkością 4 km/h, a do jej obsługi zatrudniano aż 4 osoby. Mniej więcej co kwadrans pojazd Cugnota musiał się zatrzymywać. W czasie postoju pod kotłem (na gołej ziemi) rozpalano ognisko i czekano, aż wytworzy się wystarczająca ilość pary. Później ruszano w następną kilkunastominutową podróż.
      W 1814 r. swój pierwszy parowóz „Blücher” skonstruował ojciec współczesnych lokomotyw, Anglik George Stephenson (1781-1848), główny mechanik kopalni węgla w Killingworth. Stephenson modyfikował swoje parowozy ulepszając pracę paleniska, rozkładając ciężar lokomotywy na sześć kół oraz zwiększając wytrzymałość szyn. Jego parowóz „Active” w 1825 r. przemierzył 16 km trasę z Darlington do Stockton w 65 minut, ciągnąc 12 wagonów z węglem i 22 pasażerami, co okazało się wielkim sukcesem konstruktora. Wkrótce powierzono mu budowę połączenia drogą żelazną górniczego miasta Manchester i portu Liverpool. Na liczącej 56 kilometrów trasie należało wybudować wiele mostów i jeden tunel. Oprócz budowy linii kolejowej rozpisano też konkurs na najlepszą lokomotywę. W 1829 r. w eliminacjach zwyciężył parowóz „Rakieta”, konstrukcji George’a Stephensona. 15 września 1830 roku nastąpiło oficjalne otwarcie linii kolejowej Liverpool - Manchester. Przewoziła ona ładunki towarowe i pasażerów. Od tego wydarzenia zaczęła się na świecie era kolei.
      W 1832 roku w stanie New Jersey w USA zaczął kursować sprowadzony z Anglii parowóz „John Bull”. Wkrótce mieszkańcy Stanów Zjednoczonych stworzyli rodzimy przemysł parowozowy i rozbudowali sieć szyn.
      W 1840 r. ogólna długość linii kolejowych na świecie przekroczyła 9 tys. km, z czego aż 4,5 tys. km znajdowała się w USA. W połowie XIX w. Amerykanie mogli się już pochwalić siecią 15, 4 tys. km torów.
      Parowozy stosunkowo szybko zaczęły kursować w Indiach (pierwszą linię zbudowano w 1852-1855), Brazylii (1854) czy Peru, gdzie pracował Ernest Malinowski (1815-1899). Jest on twórcą budowanej w latach 1872-1876 linii Callao-La Oroya, która przeszła przez grzbiet Andów na wysokości 4769 m. Dzieło polskiego inżyniera do dziś jest uznawane za jedno z największych osiągnięć sztuki inżynieryjnej.
      Pod koniec XIX w. zbudowano lokomotywę elektryczną, a w 1912 r. pojawiły się pierwsze – udane lokomotywy spalinowe, napędzane ropą.

      W pierwszych parowozach maszynista, widząc przeszkodę na torach, uruchamiał gwizdek parowozu. Hamulcowi, siedzący w każdym wagonie, po usłyszeniu sygnału zakręcali koła hamulców ręcznych. Taki system był zawodny i często dochodziło do wypadków. Rozwiązanie znalazł amerykański konstruktor i przemysłowiec Gorge Westinghouse (1846-1914), który w 1867 roku zbudował hamulec kolejowy na sprężone powietrze. Hamulec uruchamiał maszynista. Wydostające się ze zbiornika w parowozie powietrze płynęło przewodami do wagonów, gdzie ciśnienie ponad 4 atmosfer dociskało klocki hamulcowe do kół.
      Z czasem Amerykanin udoskonalił wynalazek. Każdy wagon wyposażył we własny zbiornik sprężonego powietrza, ładowany pompą z lokomotywy, a cały system tak opracował, że w razie odłączenia części składu hamulce zaczynały działać automatycznie. W 1875 roku hamulce Westinghouse’a zatrzymały na odcinku 300 m pociąg o ciężarze 200 ton poruszający się z prędkością 80 km/h.

Szerokości torów

      Na kolejach stosowane są różne szerokości torów. Za tor normalnej szerokości uznaje się tor o prześwicie 1435 mm, który przyjął swego czasu Anglik George Stephenson. Szerokość tę znormalizowała Konwencja Berneńska. Każdy tor o szerokości większej jest nazywany torem szerokim, każdy węższy torem wąskim. Linie wąskotorowe mogą mieć różne szerokości – 600, 750, 1000 mm. Szeroki rozstaw torów (ze względów strategicznych) posiadają państwa byłego ZSRR. Wynosi on 1524mm, na nowszych, zmodernizowanych szlakach 1520 mm (m. in. w Polsce). Obie szerokości torów nie są „kompatybilne” pod względem stosowania na nich tego samego taboru. Dlatego na stacjach granicznych dokonywany jest przeładunek towarów (w tzw. suchym porcie), tj. zmiana wózków w przystosowanych do tego celu wagonach lub przestawianie metodą tzw. przesuwki.

Kolej na ziemiach polskich

      Rozwój kolei na ziemiach polskich był zróżnicowany w poszczególnych zaborach. Największa ich liczba była w zaborze pruskim, a najmniejsza w rosyjskim. Pierwszą linię kolejową na ziemiach polskich otwarto w 1842 r. (Wrocław – Oława) . W 1856 r. rozpoczęto budowę Kolei Krakowsko – Lwowskiej. Pewne jej linie dochodziły do granic Królestwa Polskiego, lecz ich nie przecinały, m. in. Lwów – Rawa Ruska – Bełżec (uruchomiona w 1887 r.) . Właściwie była to jedynie odnoga funkcjonującej od 1884 r. trasy Jarosław - Sokal. W 1862 r. uruchomiono Kolej Warszawsko – Wiedeńską, a w 1867 r. Kolej Warszawsko – Terespolską, którą wkrótce przedłużono do Brześcia. Najdłuższą w Królestwie Kolej Nadwiślańską, biegnącą od granicy Pruskiej (Mława) do Lublina, a następnie Kijowa i Kowla otwarto w 1877 r.

Kolej na Zamojszczyźnie

Koleje wąskotorowe

      Prekursorkami kolei na Zamojszczyźnie były wąskotorowe, gospodarcze kolejki konne. Związane były z cukrowniami w Poturzynie i Mirczu. Funkcjonowały one od 2 poł. XIX w do 1915 r. W 1901 r. wybudowano pierwsze odcinki kolejki dla cukrowni w Nieledwi, kolejne po 1905 r. Swoje kolejki miały także cukrownie w Wożuczynie i Strzyżowie. Ok. 1907 r. powstały kolejki ordynackie z cukrowni w Klemensowie do zakładów w Zwierzyńcu i Płoskiego (skąd zwożono surowiec na cukier). Wożono nią także kamień wapienny z pieców w Bukownicy. Kolej tę zdemontowały i wywiozły cofające się wojska rosyjskie (1915 r.).

      W roku 1914 wojska rosyjskie zbudowały wąskotorową kolejkę z Chełma do Biłgoraja przez Płoskie, Zamość (zlikwidowana w 1915 r.).

      W 1915 r. powstają dwie linie Wojskowych Kolei Polowych: Bełżec – Trawniki oraz Uhnów – Włodzimierz Wołyński.
      Wojskowa Kolej Polowa Bełżec – Trawniki łączyła linię kolejową ze Lwowa do Bełżca (przez Rawę Ruską), z szerokotorową Nadwiślańską Drogą Żelazną z Lublina do Brześcia i Kowla, w miejscowości Trawniki. Służyła dla zaopatrzenia niemieckiego wojska. Budowało ją 12 Kompanii Budowy Kolei (ok. 1560 osób) oraz kilka tysięcy jeńców rosyjskich. Budowę rozpoczęto 29.06.1915 r. Średnie dzienne tempo budowy wynosiło 2 km, a budowa 1 km kolei wymagała średnio 3500 dniówek. Dnia 25.08.1915 r. kolej osiągnęła 118,5 km w Trawnikach.
      Kolej o szerokości toru 600 mm miała parowozownie w Bełżcu, Zamościu i Trawnikach oraz warsztat w Bełżcu. Wzdłuż torów była linia telefoniczna. Z uwagi na pofałdowanie terenu kolej prowadzono w wąwozach i na wiaduktach. Miała jeden tor i mijanki co 10 km. Jedynie na odcinku od Bełżca do Tomaszowa była dwutorowa. W okolicy Ruszowa (k/Zamościa) zbudowano największy na tej linii wiadukt o długości 150 m i wysokości 14 m. Kolej transportowała dziennie ok. 1000 ton zaopatrzenia dla armii, w drodze powrotnej zabierała rannych żołnierzy.
      Gdy przestała leżeć na bezpośrednim zapleczu frontu, wojsko podjęło decyzję o budowie kolei normalnotorowej, z Bełżca przez Zwierzyniec, Zawadę, Krasnystaw do Rejowca. Zaś kolej polową dnia 20.11.1915 r. udostępniono miejscowej ludności, choć nadal przewozy wojskowe miały tu priorytet.
      Dnia 16.01.1916 r. fragment kolei polowej sprzedany został Dyrekcji Kolei Państwowych we Lwowie. Odcinek ten miał służyć transportom płodów rolnych. Z czasem przedłużono go do tartaku w Tarnawatce i dalej do cegielni w Budach Dzierążeńskich (łącznie o 14,7 km). Na odcinku uruchomione zostały przewozy publiczne 25.01.1916 r. ze stacjami: Bełżec Wąski, Tomaszów Lubelski, Tarnawatka, Budy Dzierążeńskie. Wraz z podjęciem przez Austriaków decyzji o budowie normalnego toru z Bełżca do Rejowca, Wojskowa Kolej Polowa Bełżec – Trawniki została rozebrana (poza odcinkiem z Bełżca do Tomaszowa i Bud Dzierążeńskich, który był czynny do 1923 r.).
      W 1915 r. rozpoczęto budowę Wojskowej Kolei Polowej z Uhnowa do Włodzimierza Wołyńskiego przez Werbkowice, Hrubieszów, Horodło, Uściług. Do niej podłączono w Gozdowie odcinki cukrowni Nieledew oraz nowy odcinek z Łaszczowa do Wożuczyna. Kolej z Uhnowa do Włodzimierza Wołyńskiego, po tym jak straciła znaczenie strategiczne, udostępniona została dla ruchu cywilnego. W 1917 r. wprowadzono na liniach ograniczony ruch cywilny. Administracja polska przejęła kolej w listopadzie 1918 r. Okres międzywojenny to „złoty wiek” kolei. Nosiła wówczas nazwę „Kolej Wąskotorowa Hrubieszów – Uhnów”. Jej technicznym centrum był Gozdów. Ważną rolę odgrywały także Werbkowice i Hrubieszów, od którego przyjęła z czasem nazwę Hrubieszowska Kolej Dojazdowa. Na liniach powstały wówczas stałe obiekty kolejowe (m. in. wymieniono mosty drewniane na stalowe, wybudowano siedzibę zarządu w Hrubieszowie, dworce w Werbkowicach, Turkowicach, Łaszczowie, Gozdowie). Centrum techniczne kolei w latach 50 – tych przeniesiono do Werbkowic. W okresie powojennym Hrubieszowska Kolej Dojazdowa odegrała dużą rolę w odbudowie regionu. Prowadziła przewozy towarowe i pasażerskie. Na HKD jeszcze w latach 70 – tych odbywał się ruch towarowy i osobowy. Do 1986 r. Hrubieszowska Kolej Dojazdowa miała długość 146 km. W jej skład wchodziły linie: Werbkowice – Strzyżów, Gozdów – Uchanie, Dziekanów – Matcze, Werbkowice – Byków, Łaszczów – Witków, Łaszczów – Wożuczyn. W latach 80- tych podjęto decyzje o likwidacji kolejnych odcinków. W 1989 r. zlikwidowano odcinki: Szpikołosy – Matcze i Nieledew – Uchanie, w 1990 r.: Werbkowice – Byków, Łaszczów – Witków, Łaszczów – Wożuczyn, w 1991 r.: Werbkowice – Strzyżów, Gozdów – Nieledew, Dziekanów – Szpikołosy. Ruch na wszystkich odcinkach całkowicie zawieszono w 1991 r.
      Decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Zamościu (D.4000/13/92 z 27.11.1992 r.) przestrzenny układ komunikacyjny Hrubieszowskiej Kolei Dojazdowej na odcinku Werbkowice – Hrubieszów wpisany został do rejestru zabytków województwa zamojskiego w dziale A pod nr 502.

      Od 1916 do 1971 r. funkcjonowała wąskotorowa linia ze Zwierzyńca do Biłgoraja, która obsługiwała ruch towarowy i pasażerski. Od lat 20- tych XX w. do lat 60 – tych czynna była gospodarcza wąskotorówka z Ruskich Piasków do Żółkiewki. W latach 1926 – 1927 zbudowana została w osadzie Zwierzyniec wąskotorowa kolejka łącząca fabrykę wyrobów drzewnych z browarem i tartakiem. W 1941 r. Niemcy zbudowali pierwszy odcinek leśnej kolei z Lipy. Kolejne powstawały do 1952 r. (Biłgoraj). Pracowała ona w latach 50 – tych, później była sukcesywnie likwidowana (1988). Część taboru tej kolejki stała się wyposażeniem utworzonego w Janowie Lubelskim skansenu.

Kolej normalnotorowa

      Pierwszą linią kolejową normalnotorową na terenie Zamojszczyzny była linia Lwów – Rawa Ruska – Bełżec (1887 r. , obecnie jest to połączenie tylko do Rawy Ruskiej na Ukrainie). Wcześniej Ordynacja Zamojska podejmowała próby budowy kolei, m. in. w 1868 r. (dwa lata po kasacie twierdzy w Zamościu) powstał projekt połączenia kolejowego Warszawa - Zamość - granica z Austrią oraz w 1897 linii Chełm - Zamość - Tomaszów. Nie zrealizowany został także projekt połączenia linią wąskotorową Zamościa z Chełmem (1911 r.).
      W 1916 r. Austriacy wybudowali linię kolejową z Rejowca do Bełżca przez Zawadę, stanowiącą odgałęzienie linii Warszawa - Lublin - Rejowiec - Chełm. Tego samego roku kolej doszła do Zamościa, a w 1917 r. z Zamościa do Werbkowic i dalej do Włodzimierza Wołyńskiego (1918 r.). W 1919 r., już w wolnej Polsce, planowano zbudowanie linii Lubycza Królewska - Tomaszów Lubelski - Zamość, która miała być odcinkiem wielkiej magistrali ze Lwowa do Gdańska. Dotychczasowa trasa przez Bełżec miała zostać utrzymana jako linia lokalna. Projekt ten nie został zrealizowany.
      W 1971 r. otwarto linię Zwierzyniec – Biłgoraj (w miejscu istniejącej wąskotorówki), którą w 1974 r. przedłużono do Stalowej Woli.

1520 mm

      W latach 1977 – 1979 przeprowadzono budowę głośnej, szerokotorowej Linii Hutniczo-Siarkowej (LHS) . Była to sztandarowa budowa socjalizmu 2 poł. lat 70 – tych ubiegłego wieku. Miała znaczenie strategiczne. Z założenia była linią towarową do przewozu rudy ze Związku Radzieckiego oraz siarki i węgla do Związku Radzieckiego. Dzięki szerokości toru obowiązującej w ZSRR (1520 mm), transport mógł odbywać się bez przeładunku towarów na granicy. Linią Hutniczo – Siarkową w 1984 r. jeździło 12 par pociągów na dobę, w 1999 r. tylko 6 par (woziły węgiel i artykuły spożywcze).
      Generalnym projektantem LHS był mgr inż. Józef Skorupski. Budowę rozpoczęto 15 listopada 1977 r. Linię oddano do eksploatacji 30 listopada 1979 r. Pierwszy pociąg wjechał na linię 7 listopada 1979 r. Przejazd pierwszego pociągu na linii od początku do końca miał miejsce 15 grudnia 1979 r.
      Ogólna długość LHS wynosi 394,65 km. Jej punkt początkowy (km 0,0) znajduje się na moście na rzece Bug na granicy Ukraina – Polska w miejscowości Gródek k/ Hrubieszowa, końcowy ( km 394,65) w zachodniej części stacji Sławków Południowy w Zagłębiu Dąbrowskim. Linia ma charakter towarowy. Jest trakcją spalinową, jednoszlakową, o prześwicie torów 1520 mm. Znajduje się na niej 5 przepraw mostowych, 48 mostów, 112 wiaduktów (najwyższy wiadukt – w Charsznicy ma 16 m, najdłuższe przęsło na wiadukcie w Przymiarkach), 383 przepusty. Na linii jest 6 stacji (stacje na terenie Zamojszczyzny: HRUBIESZÓW LHS, ZAMOŚĆ – BORTATYCZE LHS, SZCZEBRZESZYN LHS, BIŁGORAJ LHS), 3 przystanki osobowe z peronami, ogółem 24 posterunki (w tym posterunki techniczne bez miejsc ładunkowych, tzw. czynne mijanki na Zamojszczyźnie: WERBKOWICE Zach., MIĄCZYN LHS, ZWIERZYNIEC Towarowy). W Zamościu była stacja ZAMOŚĆ Północny, z miejscem do obsługi ruchu pasażerskiego. Na LHS pociągi mogą jeździć z maksymalną prędkością drogową 60 km/h, o dopuszczalnym ciężarze brutto 4000/4800 t. Łączny kilometraż torów na stacjach, mijankach i bocznicach ma długość ok. 600 km. Do linii szerokotorowej przylega 226 km linii normalnotorowej. Łączna kubatura budynków LHS wynosi 700 000 m³.
      Dnia 1 lipca 2001 r. rozpoczęła swoją działalność PKP- LINIA HUTNICZA SZEROKOTOROWA spółka z o. o. z siedzibą w Zamościu. Przejęła ona wydzielony ze struktur PKP Zakład Eksploatacji PKP w Zamościu i stała się jedynym zarządcą linii nr 65 Sławków Południowy – Hrubieszów - Granica Państwa (LHS), podlegającym bezpośrednio Zarządowi PKP. Zmiana nazwy z Linii Hutniczo – Siatkowej na Linię Hutniczą Szerokotorową nastąpiła z powodu braku siarki w ofercie przewozowej.
      Spółka LINIA HUTNICZA SZEROKOTOROWA świadczy przewozy ładunków z Polski i do Polski oraz w tranzycie. Łączy tory Europy i Azji.

      Sieć kolei na Zamojszczyźnie jest z pewnością jedną z uboższych w kraju. Wpływ na to miały pewnie czynniki ponadregionalne. Przy liniach, które tu zaistniały wytworzyły się pewne centra kolejowe, o skali lokalnej. Centrum takim był z pewnością Bełżec. Z czasem stał się Zamość oraz Gozdów, Werbkowice i Hrubieszów na kolei wąskotorowej.

Tekst powstał w oparciu o wystawę Danuty R. Kawałko „Żelazne drogi” prezentowaną w Wyższej Szkole Zarządzania i Administracji w Zamościu od 15 marca do 12 czerwca 2004 r.


W opracowaniu autorka korzystała z:

  1. Halina Matławska, Zwierzyniec, Zwierzyniec 1991
  2. Rondo Cameron, Historia gospodarcza świata. Od paleolitu do czasów najnowszych, 1995
  3. Leszek Bylina, Hrubieszowskie koleje wąskotorowe. Podzwonne czy nadzieja? , Zamojski Kwartalnik Kulturalny nr 2-3 (52-53) z 1997 r.
  4. Krzysztof Czubara, Dawniej w Zamościu, Zamość 1998
  5. Jezierski Andrzej, Leszczyńska Cecylia, Historia gospodarcza Polski, Warszawa 2001

  6. Andrzej Kędziora, Encyklopedia miasta Zamościa, Chełm 2000
  7. Carlheinz Becker, Helmut Pochadt, Wojskowa kolej polowa Bełżec – Trawniki, Świat Kolei nr 11/2002
  8. Leśna Kolej Wąskotorowa w Lasach Janowskich, folder Nadleśnictwa Janów Lubelski, 2004
  9. http:// www.lhs.pl




kontakt: Danuta Kawałko | design by Piotr Borowiec
góra stronymapa strony