Pomin nawigacje

Wybitni regionaliści ... rzecz o Stefanie Milerze i Marianie Pieszce.


     Biblioteka Wyższej Szkoły Zarządzania i Administracji w Zamościu, w ramach prowadzonej Galerii Akademickiej, rozpoczęła cykl wystaw poświęconych ludziom, którzy w sposób szczególny zasłużyli się dla propagowania Zamojszczyzny. Regionaliści, bo tak o nich się mówi, to znawcy i miłośnicy regionu, to ci którzy zachwyceni historią swojej małej ojczyzny podejmują różnorakie inicjatywy związane z upamiętnianiem tej historii, jej spisaniem, zbieraniem pamiątek oraz upowszechnianiem posiadanej wiedzy.
     A. Kędziora w „Encyklopedii miasta Zamościa” za ojca zamojskich regionalistów uznaje, mało komu znanego ks. Mikołaja Kulaszyńskiego, wikariusza Zamojskiej Kolegiaty, współtwórcę monumentalnego dzieła „Zamość i jego instytucje pod względem religii, oświaty i dziejów krajowych” (1862 r.). Jako autor pracy, która nigdy nie ukazała się drukiem, figuruje krakowski historyk Mieczysław Potocki. Ks. Kulaszyński, po 6 latach zgłębiania zamojskich archiwów, dostarczył M. Potockiemu wypisy, które ten ostatni usystematyzował. Sam pozostał w cieniu, choć to dzięki jego pracy, wytrwałości, umiejętności poszukiwań, a nade wszystko fascynacji i bezinteresownemu wysiłkowi dzieło mogło powstać.
     Listę regionalistów, którym poświęcone będą wystawy, otwierają - Stefan Miler i Michał Marian Pieszko, profesorowie zamojskich szkół średnich. Na wystawie przygotowanej przez Bibliotekę WSZiA w Zamościu znalazły się dokumenty, fotografie, kartki pocztowe, afisze, pamiątki oraz wydawnictwa związane z jej bohaterami pochodzące ze zbiorów: Muzeum Zamojskiego w Zamościu, Archiwum Państwowego w Zamościu, Ogrodu Zoologicznego im. Stefana Milera w Zamościu, Wyższej Szkoły Zarządzania i Administracji w Zamościu, Andrzeja Kędziory i Jerzego Marszyckiego

Stefan Miler (1888 – 1962)

     Stefan Miler urodził się 22.01.1888 r. w Hubach Tynieckich k/Kalisza. Ojciec Stefana - Henryk Mikołaj Miler, powstaniec styczniowy, był adiutantem gen. Edmunda Taczanowskiego, a następnie gen. Józefa Hauke-Bosaka. Za udział w powstaniu został skazany na katorgę i zesłany do pracy w kopalniach Nerczyńska na Syberii. Po amnestii w 1868 r. wrócił do rodzinnego Kalisza, gdzie był komisarzem sądowym (komornikiem) Sądu Okręgowego w Kaliszu. Matka Stefana – Antonina Katarzyna z Krajewskich herbu Jasieńczyk była wnuczką płk. piechoty wojsk Księstwa Warszawskiego, uczestnika wojen napoleońskich, towarzysza Napoleona na Elbie. Henryk Mikołaj Miler zawarł związek małżeński z Antoniną Katarzyną Krajewską w 1875 roku. Małżonkowie zamieszkali w majątku Huby Tynieckie k/Kalisza. Tam przyszły na świat dzieci: Helena, Jan, Józef, Walenty i Stefan. Antonina z Krajewskich Miler zmarła na obczyźnie w 1917 roku. Henryk Miler zmarł 14.10.1921 r. w Zamościu, w wieku 83 lat. Został pochowany na cmentarzu w Kaliszu.

...duch niespokojny

     Stefan Miler uczęszczał do gimnazjum rosyjskiego w Kaliszu, skąd został wydalony w 1905 r. za udział w strajku szkolnym i działalność antyrosyjską. Wówczas udał się przez „zieloną granicę” do Krakowa. Tam, wraz z innymi uchodźcami z Królestwa, uczył się wg programu gimnazjum polskiego. Podczas pobytu w Krakowie odbył pierwszą wyprawę w Tatry. Do Kalisza wrócił po amnestii w 1906 r., gdzie w 1908 r. zdał maturę w prywatnej, siedmioklasowej szkole o programie gimnazjum realnego z polskim językiem wykładowym. W 1908 r. wyjechał na studia przyrodnicze do Fryburga w Szwajcarii. Wiosną 1913 r., po latach nauki połączonych z wyjazdami na zajęcia do pobliskich uniwersytetów w Lozannie i Genewie, otrzymał „magna cum laude”, tj. „z wielką pochwałą” dyplom licencjata nauk przyrodniczych. Dyplom ten uprawniał go do nauczania w szkołach średnich. Podczas pobytu w Szwajcarii Stefan Miler należał do studenckiej organizacji „Związek Walki Czynnej”, założonej przez Józefa Piłsudskiego oraz stowarzyszenia postępowo-niepodległościowego „Filarecja”. Z ramienia „Filarecji” wyjeżdżał w okolice Fryburga do kolonii polskich robotników sezonowych, gdzie prowadził akcję oświatową i uświadamiającą w kierunku niepodległościowym. Odbywał wówczas wyprawy na szwajcarskie lodowce w Alpach, m. in. wyprawę na Mont Blanc, zdobywając szczyt jako dziesiąty wówczas Europejczyk, a drugi Polak.
     Studia doktoranckie z geologii Tatr rozpoczął Stefan Miler w 1913 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim. Przerwała je I wojna światowa. Po jej wybuchu wyjechał do majątku Kanie w lubelskim, skąd w sierpniu 1915 r. udał się do Warszawy, by wstąpić do batalionu warszawskiego Legionów Polskich. Walczył na Wołyniu Podlaskim (w dorzeczu Stochodu i Styru) pod dowództwem mjr. Rydza Śmigłego. Ranny w bitwie pod Smolarami był ewakuowany do szpitala w Kowlu, a następnie przewieziony na Morawy. Po kilkumiesięcznej kuracji został skierowany do oddziału płk. Władysława Sikorskiego. Sikorski, jako szef Departamentu do Spraw Legionowych Naczelnego Komitetu Narodowego, udzielił mu urlopu bezterminowego z Legionów i skierował do pracy w Zamościu, w charakterze nauczyciela.

...wybitny pedagog

     Stefan Miler rozpoczął pracę jako nauczyciel przyrody we wrześniu 1916 r., w Realnym Gimnazjum Męskim w Zamościu. Pracę tę kontynuował w późniejszym Państwowym Gimnazjum Męskim im. Jana Zamoyskiego, a następnie w Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącym, aż do przejścia na emeryturę. Miał także lekcje w Gimnazjum Żeńskim im. Marii Konopnickiej i Seminarium Nauczycielskim w Zamościu.
     Podczas studiów przyrodniczych w Szwajcarii zapoznał się z metodami poglądowymi nauczania przyrody w oparciu o ogródki szkolne, hodowlę roślin i zwierząt. Metody te postanowił przeszczepić na grunt polski. W kilku oszklonych szafach stworzył kolekcję zwierząt i roślin, niezbędną dla celów dydaktycznych. Pracownia powstawała w oparciu o własne zbiory oraz darowizny od uczniów i społeczeństwa. Obserwując entuzjazm młodzieży do hodowli roślin i zwierząt profesor Miler założył Szkolny Ogród Przyrodniczy. Inicjatywie tej przyświecały dwa cele: naukowy (zaszczepienie uczniom wiadomości z biologii w sposób poglądowy) i wychowawczy (zamiłowanie i szacunek do pracy fizycznej).
     Wiosną 1919 r. profesor Stefan Miler wraz z młodzieżą rozpoczął urządzanie ogródka przyrodniczego. Liczący 240 m² skrawek ziemi przy ob. kościele św. Katarzyny oczyszczono z gruzów i śmieci oraz wyrównano po wojennych okopach. Uczniowie zbudowali altankę brzozową, posadzili kwiaty oraz drzewa. Pierwszymi mieszkańcami ogrodu były żółwie i wiewiórki. Wkrótce w ogrodzie pojawiła się ptaszarnia, wężarnia oraz pomieszczenia dla drobnej zwierzyny. Kolejnymi mieszkańcami ogrodu były lisy, wilki, sarny i drapieżne ptaki.
     W 1920 r. profesor założył ogródek botaniczny liczący 500 gatunków. Rośliny zostały usystematyzowane w grupy: lecznicze, ozdobne, zboża, warzywa. Pojawiło się także alpinarium i drzewa owocowe. Ogród posiadał zegar słoneczny, deszczomierz oraz ule. Teren ogrodu w 1924 r. został powiększony do 0,6 ha. Urządzono w nim fontannę. W ciągu zaledwie siedmiu lat funkcjonowania ogrodu przyrodniczego liczba gatunków zwierząt zamieszkujących szkolny ogród wzrosła do sześćdziesięciu. Były to głównie zwierzęta gatunków rodzimych, ale także ryś, pawie i papugi.
     W 1929 r. Szkolny Ogród Przyrodniczy przemianowano na Ogród Zoologiczny. Dział botaniczny pozostał w dotychczasowym wymiarze. Dalszej rozbudowie poddano dział zoologiczny. Ogród został zelektryzowany. Wybudowano ogrzewany pawilon oraz pomieszczenie dla niedźwiedzi, które sprowadzone zostały z Hamburga i Poznania (w 1932 r. miały miejsce pierwsze narodziny niedźwiadków). W 1931 r. warszawskie ZOO obdarowało zamojski ogród lwami. Kolejnym sukcesem hodowlanym ogrodu było przyjście na świat i wychowanie lwiątek. Zaczęły pojawiać się także zwierzęta rzadkich gatunków.
     Profesor Stefan Miler stosował niekonwencjonalne metody pedagogiczne. W związku z ważnymi narodzinami w ZOO ogłaszał amnestie dla dwójarzy, dając im szanse na poprawianie ocen. Za złe wyniki w nauce zobowiązywał uczniów, aby dostarczali pożywienie dla zwierząt, np. żaby dla bocianów. Był nauczycielem niezwykle lubianym i szanowanym przez uczniów, czemu dawali rozliczne dowody.
     W 1931 r. Kuratorium Okręgu Szkolnego Lubelskiego nadało Stefanowi Milerowi tytuł profesora szkół średnich. Od 1937 r. był członkiem Polskiego Towarzystwa Zoologicznego. Z inicjatywy Stefana Milera 13.05.1935 r. na terenie ogrodu odsłonięto popiersie kanclerza Jana Zamoyskiego dłuta Jakuba Juszczyka. Podczas usuwania popiersia hetmana z ogrodu w późniejszych latach, profesor doznał wylewu krwi do mózgu. Postępująca choroba spowodowała, że musiał zrezygnować z kierowania ogrodem zoologicznym.
     Zamojski Ogród Zoologiczny od chwili założenia do 1953 r. był utrzymywany i zarządzany przez Stefana Milera. Prace w ogrodzie wykonywał sam profesor. Pomagała mu młodzież szkolna i jej rodzice. Karmę dla zwierząt zbierali uczniowie. Dostarczali ją także rodzice uczniów mieszkających na wsi. Oni też dawali zimą schronienie tym zwierzętom, które nie mogły przezimować w pracowni biologicznej. Podczas wakacji zwierzętami opiekowali się uczniowie mieszkający w Zamościu. Do pracy w ogrodzie zgłaszali się nie tylko uczniowie Stefana Milera, ale także młodzież z innych szkół zamojskich. Wychowankowie profesora założyli Koło Miłośników Ogrodu Przyrodniczego, zrzeszające także osoby spoza szkoły.
     Pieniądze na utrzymanie ogrodu pozyskiwano z organizowanych przez młodzież poranków kulturalnych, koncertów, loterii, sprzedaży nasion, publicznych odczytów i wykładów profesora oraz ze sprzedaży zwierząt. Nowe nabytki pozyskiwano drogą darowizn i wymiany z innymi ogrodami w Polsce. Profesor Stefan Miler prowadził dokumentację fotograficzną ogrodu. Część tych zdjęć wykorzystano jako widoki na zamojskie pocztówki, które wyszły nakładem Szkolnego Ogrodu Przyrodniczego. Ponadto profesor Miler obdarowywał szczególnych gości ogrodu albumami z fotografiami zamojskiego ZOO. Albumy te wykonywali prawdopodobnie uczniowie, zaś profesor uzupełniał je własnoręcznymi podpisami i dedykacjami. Działania te służyły popularyzowaniu ogrodu oraz pozyskiwaniu środków na jego utrzymanie.
     Zamojski Ogród Zoologiczny cieszył się dużą popularnością. Odbywały się tu lekcje przyrody. Odwiedzali go nie tylko uczniowie, ale także osoby dorosłe. W ogrodzie koncertowała Orkiestra Stanisława Namysłowskiego. Gośćmi ogrodu byli m. in.: prezydent Ignacy Mościcki (1927 r.), minister Wojciech Świętosławski (1938 r.), marszałek Edward Rydz Śmigły (1938 r.), Juliusz Kaden Bandrowski, dyrektorzy ogrodów zoologicznych w Polsce.
     Profesor Stefan Miler za pracę w ogrodzie nie pobierał dodatkowego wynagrodzenia. Dopiero w 1925 r. kuratorium obniżyło mu godziny nauczania z 15 na 12 tygodniowo.
     Kierowany przez profesora ogród otrzymał m. in.: pierwszą nagrodę na wystawie „Zwierzęta i rośliny w szkole” (Warszawa 1927 r.), pierwsze nagrody „Za Ogród Szkolny” (w Warszawie i Poznaniu z okazji Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich), pierwszą nagrodę Kuratorium Szkolnictwa we Lwowie.
     Rosnące zainteresowanie ogrodem (wzrost liczby zwiedzających) oraz problemy finansowe i organizacyjne były zbyt trudne do rozwiązania przez dotychczasowego zarządcę ogrodu – Liceum Ogólnokształcące. W 1953 r. zamojskie ZOO upaństwowiono. Jego kierownikiem został Stefan Miler, który kierował Ogrodem Zoologicznym w Zamościu do 1 listopada 1957 r. Do przejścia na emeryturę nauczycielską profesor został zmuszony w 1954 r., w wyniku protestu jaki złożył przeciwko propozycji zmiany patrona szkoły (z Jana Zamoyskiego na Janka Krasickiego).

...poeta

     W miejscowej prasie S. Miler opublikował ponad 20 artykułów na temat ochrony przyrody, metodyki nauczania biologii, organizowania pracowni szkolnych oraz Zamojskiego Ogrodu Zoologicznego. Wygłaszał liczne prelekcje i wykłady. Na kursach dla nauczycieli propagował ideę zakładania ogródków szkolnych. Prowadził wykłady na kursie dla pielęgniarzy ogrodów zoologicznych w Łodzi w 1954 roku. Był współautorem „Podręcznika dla pielęgniarza ZOO”.
     Nakładem czasopisma uczniowskiego „Nasza Myśl”, w 1934 r. wydana została broszura „Piętnastolecie Szkolnego Ogrodu Przyrodniczego w Zamościu”, którą uczniowie dedykowali profesorowi Milerowi.
     Stefan Miler pisał wiersze, najczęściej patriotyczne. Wydał je w tomiku „Rotunda Zamojska” (1944 r.). Dochód ze sprzedaży tomiku przeznaczony został na Mauzoleum Rotundy. W 1944 r. zamieścił w „Tygodniku Zamojskim” własny projekt hymnu państwowego.
     Na przełomie lat 50 / 60 – tych powstał dodatek filmowy reż. przez B. Kosińskiego „Trzej panowie z Zamościa”, o Tadeuszu Zarembie, Stanisławie Namysłowskim i Stefanie Milerze.

...patriota

     Stefan Miler był działaczem Polskiej Organizacji Wojskowej. W 1918 r. podczas manifestacji w obronie Chełmszczyzny, został aresztowany na 2 tygodnie za spoliczkowanie żołnierza niemieckiego. Brał udział w wojnie polsko - bolszewickiej 1920 r. (1.07. wstąpił ochotniczo do Warszawskiej Legii Akademickiej - 236 pułku piechoty, zwolniony 9.12. powrócił do Zamościa). Był prezesem Związku Legionistów i Związku Rezerwistów w Zamościu (jako kapitan rezerwy), współzałożycielem parku miejskiego w Zamościu, w latach 1934-39 członkiem Rady Miejskiej w Zamościu. Przed jego domem przy ulicy Peowiaków 5 w Zamościu, gdzie mieszkał w latach 1934-51, stało popiersie marszałka Józefa Piłsudskiego. Wówczas podawał swój oficjalny adres „Zamość – Willa Belweder”. Podczas okupacji działał w konspiracji, brał udział w tajnym nauczaniu. Uczestniczył w akcji zabezpieczenia i przechowywania obrazu „Hołd Pruski” Jana Matejki w Zamościu.

     Za działalność pedagogiczną, społeczną i patriotyczną został odznaczony: Srebrnym Krzyżem Zasługi (1928), Odznaką honorową „Za Walkę o Szkołę Polską” (1930), Krzyżem Niepodległości (1931, 1933), Medalem za uczestnictwo w wojnie bolszewickiej „Polska Swemu Obrońcy”, Medalem Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości, Krzyżem „Pierwszaków” (odznaka ochotników Pierwszego Pułku Legionów Polskich), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1958). Ogród Zoologiczny w Zamościu, a od 1977 r. jedna z ulic w pobliżu ZOO noszą imię Stefana Milera.
     Stefan Miler był dwukrotnie żonaty. Z żoną Bronisławą Haliną z Zielińskich miał dwoje dzieci: Stefana Henryka Walentego (ur. 1923 r. w Zamościu, zm.1951 r. w Gdańsku) i Grażynę (ur. w 1926 r. w Zamościu, mieszka w Sosnowcu). Z drugą żoną Natalią (ślub w 1939 r.) syna Henryka Juranda (ur.1940 r. w Zamościu, zm.1997 r. na Wyspach Galapagos). W 1961 r. państwo Milerowie przenieśli się do Warszawy, gdzie profesor zmarł 14.02.1962 r. Pochowany jest na Warszawskich Powązkach.


Michał Marian Pieszko (1890 – 1969)



     Urodził się 29.06.1890 r. we Lwowie. W latach 1901-10 uczęszczał do Gimnazjum Męskiego w Sanoku. Od 1910 do 1916 r. studiował geografię i historię na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie. W początkowym okresie studiów historycznych był związany z seminarium prof. Szymona Askenazego, od 1914 r. prof. Bronisława Dembińskiego. Podczas studiów uczęszczał na zajęcia Oswalda Balzera, Władysława Semkowicza, Stanisława Zakrzewskiego. W 1916 r. uzyskał tytuł magistra historii za pracę „Prusy na Kongresie Wiedeńskim” u prof. B. Dembińskiego. Geografię studiował równolegle, uczęszczając na zajęcia Eugeniusza Romera, Rudolfa Zubera, Józefa Siemiradzkiego. Tytuł magistra geografii uzyskał u prof. E. Romera (1916/1917) na podstawie pracy monograficznej „Bałtyk” .
     Posadę nauczyciela Gimnazjum Realnego w Zamościu (późniejszego Państwowego Gimnazjum Męskiego im. Jana Zamoyskiego, a następnie Gimnazjum i Liceum) przyjął w 1917 r.
     W 1920 r. był komendantem Straży Obywatelskiej powiatu zamojskiego.
Michał Pieszko w 1939 r. poślubił Aurelię Piętkę (1899 – 1961), nauczycielkę Gimnazjum Żeńskiego w Zamościu (późniejszego II Gimnazjum i Liceum im. Marii Konopnickiej). Państwo Pieszkowie byli małżeństwem bezdzietnym. W latach 30. mieszkał w gmachu Akademii Zamojskiej, po wybuchu wojny przy ul. Orlicz-Dreszera 24, w latach 1942 – 44 w Sulejówku, Rembertowie i Warszawie, po wojnie przy ul. Krysińskiego 4, w ostatnich latach życia w bloku nr 16 na osiedlu Planty.
     Michał Pieszko zmarł w Zamościu 29.12.1969 r., gdzie spoczywa na cmentarzu parafialnym.

...”globus i pałka”

     Michał Pieszko oprócz pracy w Gimnazjum Męskim miał także lekcje w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Zamościu. W 1923 r. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zaproponowało profesorowi objęcie stanowiska instruktora geografii, a w 1928 r. Kuratorium Okręgu Szkolnego Lubelskiego posadę inspektora szkolnego. Propozycji tych nie przyjął. Kuratorium Okręgu Szkolnego Lubelskiego w 1931 r. nadało mu tytuł profesora szkół średnich.
     Profesor podczas okupacji brał udział w tajnym nauczaniu na terenie Warszawy. Po wyzwoleniu przystąpił do pracy w Państwowym Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Zamoyskiego w Zamościu, gdzie pracował do 1966 r. Ze szkołą tą związany był jako nauczyciel historii i geografii, aż do przejścia na emeryturę w 1966 r. W latach 1954 – 58 pełnił funkcję zastępcy dyrektora Liceum.
     Był wychowawcą kilku pokoleń, nauczycielem bardzo popularnym i lubianym przez młodzież. Uczniowie, za jego sentyment dla Józefa Piłsudskiego, nazywali profesora „Marszałkiem”. Wchodzącego do klasy witali: „Globus i pałka to herb Marszałka! Na cześć Marszałka trzykrotnie – cześć! Cześć! Cześć” .
     Jako nauczyciel potrafił zaszczepić młodzieży zamiłowanie do dziejów kraju i miasta poprzez wspaniałe lekcje, wycieczki krajoznawcze, organizowane wystawy okolicznościowe oraz własnym przykładem pracowitości i entuzjazmu. Wyróżniał się aktywnością, rozległą wiedzą i szerokimi zainteresowaniami. Powołał i prowadził Młodzieżowe Koło Krajoznawcze z własną biblioteczką i Koło Historyczne. Był bibliotekarzem biblioteki dla uczniów i nauczycieli oraz prowadził czytelnię uczniowską. Jako nauczyciel Państwowego Seminarium Nauczycielskiego w Zamościu założył i prowadził przez 4 lata ogródek przyrodniczo - gospodarczy.
     W gimnazjum stworzył gabinet geograficzny z bogatą kolekcją zbiorów geologicznych, archeologicznych i numizmatycznych. To szkolne muzeum stało się zalążkiem przyszłego Muzeum Krajoznawczego, którego Michał Pieszko był kustoszem. Za działalność pedagogiczną i społeczną Michał Pieszko został odznaczony: Medalem Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości (1928 r.), Srebrnym Krzyżem Zasługi (1931 r.), Srebrnym Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Literatury (1935 r.), Srebrnym Medalem „Za Długoletnią Służbę” (1938 r.), Złotym Krzyżem Zasługi (1956 r.), Złotą Honorowa Odznaką PTTK (1956 r.), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1966 r.), Srebrnym Medalem Ligi Morskiej i Kolonialnej, Odznaką Honorową Związku Harcerstwa Polskiego.

... nieoceniony publicysta, kolekcjoner i artysta

     Michał Pieszko napisał i wydał 8 publikacji samodzielnych, 6 artykułów w pracach zbiorowych oraz 33 artykuły drukowane w czasopismach regionalnych i krajowych. Prace te miały charakter publicystyczny i popularyzatorski. Większość z nich wiązała się z przeszłością Zamościa. Współpracował z „Kroniką Powiatu Zamojskiego”, „Ziemią Zamojską” , „Słowem Zamojskim” i „Teką Zamojska” . Wygłosił setki referatów, prelekcji, pogadanek – także radiowych. Był wspaniałym gawędziarzem. Chętnie koloryzował opowieści, roztaczając wokół swych odkryć atmosferę tajemniczości.
     Postać Michała Pieszki odżyła na kartach powieści dla młodzieży „Globus i pałka” Wiktora Zawady. Stanisław Komar napisał wiersz „Do Michała Pieszki” , który ukazał się w „Pamiętniku Lubelskim” , t. II, 1936 r.
     Michał Pieszko był zbieraczem starych książek i wszelkich starożytności. Zgromadził zbiór ok. 3 tysięcy woluminów, w tym liczne cymelia z XVI i XVII wieku (Kromer, Kallimach, Heidenstein). Znaczna ich część spłonęła w czasie II wojny światowej.
Testamentem przekazał Muzeum Ziemi Zamojskiej: księgozbiór liczący 863 pozycje (najstarsze wydawnictwa z poł. XVIII w.), 64 teczki rękopisów (wypisy archiwalne, wypisy z literatury, opracowania, bruliony), archiwa kół, stowarzyszeń i komitetów którym sekretarzował, zbiory geologiczne (odnalezione na terenie pałacu Zamoyskich w Klemensowie pozostałości zbiorów geologicznych, ok. 900 okazów, zbieranych osobiście przez Stanisława Staszica), zabytki archeologiczne, obrazy, w tym akwarele własnego autorstwa, osobiste pamiątki.

...myśli naukowca, natura piłsudczyka

     W 1917 r. powołano w Zamościu Koło Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych i Średnich. Michał Pieszko był: wielokrotnym bibliotekarzem, od 1929 r. korespondentem, w latach 1929-33 sprawował opiekę nad archiwum, w latach 1936-39 prezesem, od 1939 r. członkiem Zarządu Okręgu Lubelskiego Towarzystwa.
     Michał Pieszko był współzałożycielem powstałego w 1923 r. Koła Miłośników Książki w Zamościu. Książki popularyzował na lekcjach historii i geografii oraz podczas licznych spotkań z młodzieżą. Szczytowym osiągnięciem Koła był Zjazd Naukowy im. Szymona Szymonowicza, który odbył się w Zamościu (28-29.09.1929 r.), z okazji 300 rocznicy śmierci poety. W Zjeździe uczestniczyło, m. in. kilkunastu profesorów z rektorem Uniwersytetu Lubelskiego. Z okazji Zjazdu ukazało się kilka publikacji oraz „Pamiętnik Zjazdu ...” zawierający referaty i sprawozdanie. Sekretarzem Zjazdu i organizatorem okolicznościowej wystawy był Michał Pieszko. W „Pamiętniku ...” znalazły się dwa teksty jego autorstwa.
     Od 20.09.1924 r. do 5.02.1931 r. działał w Zamościu Komitet Odbudowy Celi Waleriana Łukasińskigo. Funkcję sekretarza pełnił w nim Michał Pieszko. Staraniem Komitetu odbudowana została cela Łukasińskiego, wykonana i wmurowana pamiątkowa tablica oraz zorganizowane obchody Tygodnia Łukasińskiego (31.10-6.11.1927 r.).
     W Kole Polskiej Macierzy Szkolnej im. H. Sienkiewicza w Zamościu Michał Pieszko był najpierw członkiem a od 1924 r. członkiem Zarządu Koła. W 1918 r. profesor wystąpił z prelekcją na temat sprawy polskiej. Na Zjeździe Zarządów Polskiej Macierzy Szkolnej powiatów: chełmskiego, biłgorajskiego, hrubieszowskiego, zamojskiego i tomaszowskiego w 1925 r. postulował oddziaływanie na lud poprzez druk i rozprowadzanie broszur szerzących hasła narodowe i obywatelskie.
     Profesor zaproszony został do komisji konserwatorsko - artystycznej, nadzorującej odnowę zamojskiego Rynku (1935 r.). Sformułował 7 postulatów konserwatorskich, które zawarł w pracy: „Z historyczno-architektonicznych wędrówek po Zamościu (29.IX.1929 r.). ”Postulaty prac konserwatorskich” w: Pamiętnik Zjazdu Naukowego imienia Szymona Szymonowicza w Zamościu z września 1929, Zamość 1930 r.
     Na Rynku Wielkim w Zamościu, w czerwcu 1938 r. miało miejsce widowisko plenerowe „Żywe szachy” (Szwedzi pod Zamościem) na podstawie „Potopu” H. Sienkiewicza, reżyserowane przez Czesława Bryknera. Kostiumy do widowiska zaprojektował profesor Pieszko (tekst Haliny Rogińskiej, partia szachowa i scenariusz Władysława Kolbuszewskiego, wieże wykonali uczniowie Gimnazjum im. J. Zamoyskiego, urządzenia techniczne projektował arch. Tadeusz Zaremba i Władysław Kabat, aktorami byli żołnierze garnizonu z Zamościa).
     W lutym 1957 r. miała miejsce inicjatywa powołania Koła Miłośników Zamościa i Ziemi Zamojskiej. Prezesem Tymczasowego Zarządu Koła został wybrany Michał Pieszko. Koło zajęło się organizacją wystawy „Zamojszczyzna w dokumentach” oraz podjęło inicjatywę wznowienia „Teki Zamojskiej” . Po uzyskaniu odmowy rejestracji statutu przez ówczesne władze (23.10.1958 r.) Koło przestało istnieć.
     Michał Pieszko był członkiem towarzystw o charakterze naukowym: Polskiego Towarzystwa Historycznego we Lwowie (1917 – 1939), Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Mikołaja Kopernika we Lwowie, Polskiego Towarzystwa Geograficznego (od 1917 r.), Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego w Poznaniu. Działał w Straży Kresowej, Lidze Morskiej i Kolonialnej, Związku Legionistów, Towarzystwie Wiedzy Wojskowej, Zrzeszeniu Polskich Nauczycieli Geografii we Lwowie. Był członkiem Polskiego Czerwonego Krzyża w Zamościu (1937-1944) oraz Rady Muzealnej przy Muzeum Okręgowym w Zamościu (1945 –1952).
     Michał Pieszko był inicjatorem ruchu harcerskiego w Zamościu. Podczas uroczystości zorganizowanej przez Gimnazjum Męskie im. J. Zamojskiego, Gimnazjum Żeńskie im. M. Konopnickiej oraz Seminarium Nauczycielskie, powołana została drużyna harcerska im. Tadeusza Kościuszki (17.10.1917 r.). Zamojską drużynę zarejestrował Pieszko w Związkowym Naczelnictwie Skautowym we Lwowie. Profesor objął opiekę nad gimnazjalną grupą harcerzy.
     Z jego inicjatywy zamojscy harcerze: uczestniczyli w ogólnopolskiej manifestacji i ćwiczeniach w Chełmie (3.05.1918), zorganizowanych jako forma protestu przeciwko postanowieniom Traktatu Brzeskiego, włączającym Chełmszczyznę i Zamość do Ukrainy oraz w ramach „Pogotowia młodzieży” utworzonego w listopadzie 1918 r., zbierali zboże w okolicach Zamościa dla głodującego i walczącego Lwowa.
     W czasie zagrożenia Zamościa przez armię konną Budionnego, 10.06.1920 r. Michał Pieszko, jako dowódca Kwatery Zamojskiej ZHP, wydał do harcerzy rozkaz mobilizacji, powołując ich pod broń. Zgłosiło się wówczas 127 harcerzy z bronią w ręku oraz 9 do służby pomocniczej. Najstarsi zostali przydzieleni do armii polskiej, młodszych zorganizował w harcerską służbę ochrony odcinka linii kolejowej między Zwierzyńcem a Ruskimi Piaskami.
     Dnia 22.10.1921 r. Michał Pieszko został powołany do Komisji Oświatowej Sejmiku Powiatowego w Zamościu, celem reprezentowania interesów harcerskich w całym powiecie, a w szczególności na wsi. Z chwilą powołania Komendy Hufca w Zamościu (9.12.1921 r.) został jej komendantem. Przez cały okres międzywojenny był społecznym komendantem Hufca Związku Harcerstwa Polskiego w Zamościu.
     Michał Pieszko był także inicjatorem i gorącym orędownikiem rozwoju Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego na Zamojszczyźnie. W 1919 r. powołał Młodzieżowe Koło Krajoznawcze przy Państwowym Gimnazjum Męskim im. J. Zamoyskiego w Zamościu. W 1921 r. podobne koło powstało w Gimnazjum Żeńskim im. M. Konopnickiej w Zamościu. Jego opiekunką została Aurelia Piętka, późniejsza żona profesora.
     Od 1929 r. Michał Pieszko propagował wśród zamojskich nauczycieli inicjatywę utworzenia oddziału PTK w Zamościu. Dnia 24 lutego 1930 r. powołany został Komitet Organizacyjny Oddziału, a 10 kwietnia uchwalono założenie Oddziału PTK i powołano pierwszy Zarząd, którego został prezesem. Był wychowawcą kilku pokoleń przewodników po Zamościu, rekrutujących się m. in. z Młodzieżowego Koła Krajoznawczego przy Gimnazjum Męskim w Zamościu. W Zamojskim Oddziale PTK pełnił funkcje: prezesa Zarządu w latach 1930-34 i w 1950 r., wiceprezesa w latach 1935-39, 1948-49, 1951-53. W 1956 r. został odznaczony „Złotą Honorowa Odznaką PTTK”.
     W okresie międzywojennym i w latach powojennych Państwowe Towarzystwo Krajoznawcze w Zamościu podjęło liczne inicjatywy i działania m. in. włączyło się do przygotowania obchodów 350 rocznicy założenia miasta (1930 r.). Na dworcach kolejowych w Lublinie i Warszawie ustawiono wówczas tablice reklamujące zabytki miasta renesansu. PTK było także organizatorem odczytów związanych z historią miasta i regionu. Cykl odczytów prowadził profesor. Przyjmowało pierwsze wycieczki krajoznawczych z różnych stron kraju. Michał Pieszko osobiście oprowadzał po mieście wielu gości: architektów, naukowców i wycieczki zagraniczne. Prowadziło pierwsze prace nad utworzeniem Muzeum Krajoznawczego przy Oddziale. Opieka nad gromadzonymi eksponatami powierzona została Michałowi Pieszce. Jako historyk, profesor zajął się opracowywaniem pierwszego przewodnika po Zamościu i okolicy, który został wydany przez PTK w 1934 r. Z inicjatywy Zarządu Ligi Popierania Turystyki w Warszawie, w 1939 r. wyszedł opracowany przez Michała Pieszkę drugi przewodnik - broszura o Zamościu. Zamojskie PTK wyszło z inicjatywą remontu kaplicy ariańskiej w Udryczach oraz propozycją zakupu gruntów z kurhanami w okolicy Górki Sitanieckiej (1934 r.). Podjęło próbę rejestracji zabytków oraz nawiązania współpracy z urzędem konserwatora zabytków w Lublinie (1935 r.). Zabezpieczenia kompletu pisma „Skrzat Udrycki”, wychodzącego w czasie I wojny światowej w Udryczach (1939 r.). Objęcia ochroną cmentarza powstańczego wraz z otaczającym go starodrzewem bukowym na Wzgórzu Polak w Panasówce oraz objęcia ochroną archiwum i biblioteki podominikańskiej w Krasnobrodzie, zachowania historycznych nazw ulic i placów w Zamościu, zabezpieczenia kapliczek w Sąsiadce, Gorajcu i Udryczach (1949 r.). Inicjatywy te miały miejsce w czasie najaktywniejszej działalności Michała Pieszki w ruchu krajoznawczym.

     Inicjatywy i aktywności profesorów Milera i Pieszki bezsprzecznie wykraczały poza przyjęte ramy pracy zawodowej. Z całą pewnością przyczyniały się do popularyzowania regionu wśród jego mieszkańców i nie tylko. Michałowi Pieszce poświęcono w Zamojskim Muzeum dwie wystawy. Jego osoba doczekała się kilku opracowań. Działalność Stefana Milera czeka na opracowanie.
     W przygotowaniu wystawy i powyższego tekstu korzystano m. in. z wydawnictw: G. Brzęk, Prof. Stefan Miler i Jego dzieło w: „Przegląd Zoologiczny” XXXII, 3 (1988), J. Feduszka, Michał M. Pieszko, Zamość 1990, A. Kędziora, Encyklopedia miasta Zamościa, Chełm 2000, J. Feduszka, Michał Marian Pieszko (1890-1969) jako historyk i popularyzator wiedzy o Zamościu, w: Sylwetki twórców Muzeum Zamojskiego, Zamość 2001.

Danuta R. Kawałko





kontakt: Danuta Kawałko | design by Piotr Borowiec
góra stronymapa strony